კონტენტზე გადასვლა

Linux-ის ფაილური სისტემის იერარქია (FHS)

ეს გვერდი განმარტავს, სად რა ინახება Linux-ში და რატომ. DevOps-ში ამის ცოდნა ყოველდღე გვჭირდება: ლოგების, კონფიგურაციის, მონაცემებისა და დროებითი ფაილების მოსაძებნად, backup-ის დასაგეგმად და პრობლემების დიაგნოსტიკისთვის. მაგალითებში ვიყენებთ ჩვენს VM-ს (Ubuntu Server, myubuntuserver) და მასზე შესრულებულ ამოცანებს.

როგორ ვკითხულობთ ამ გვერდს

„ტიპური გამოტანა“ ნიშნავს წარმოდგენას, როგორ გამოიყურება შედეგი უმეტეს Debian/Ubuntu-ისებრ სისტემაზე. „ჩვენი VM-იდან“ ან „ჰოსტიდან“ კი რეალურად გაშვებული ბრძანების შედეგია (ჰოსტი ამ გვერდის დაწერისას Linux Mint-ია). რეალური გამოტანები Task 20-23-იდან არის აღებული.

1. შესავალი

რა არის Linux-ის ფაილური სისტემის იერარქია

Linux-ში ყველაფერი ერთ საქაღალდეების ხეშია (directory tree). ხის ძირი არის / (root directory, „ძირეული საქაღალდე“), ყველა დანარჩენი ფაილი და საქაღალდე მის ქვეშაა. Windows-ისგან განსხვავებით აქ არ არის ცალკე დისკები (C:, D:): მეორე დისკი, ფლეშკა ან ქსელური საქაღალდე უბრალოდ რომელიმე საქაღალდეზე მიერთდება (mount) და ამ ხის ნაწილი ხდება.

flowchart TD
    A["ფიზიკური დისკი /dev/sda<br>ძირეული ფაილური სისტემა"] -->|"mount"| R["/"]
    B["/dev/sda2<br>ცალკე დისკი ან partition"] -->|"mount"| BOOT["/boot"]
    C["tmpfs<br>ოპერატიული მეხსიერება"] -->|"mount"| TMP["/tmp"]
    D["procfs<br>ბირთვის ვირტუალური ხედი"] -->|"mount"| PROC["/proc"]
    R --- BOOT
    R --- TMP
    R --- PROC
ჩვენს VM-ში /boot სხვა partition-ია (/dev/sda2), /tmp კი ოპერატიულ მეხსიერებაში მყოფი tmpfs. მომხმარებლისთვის ყველაფერი ერთი ხის ნაწილია. უპირატესობა ისაა, რომ დისკის დამატება ან ჩანაცვლება პროგრამებს არ ცვლის: ისინი გზებს (/var/lib/...) იყენებენ და არ აინტერესებთ, რომელ დისკზეა.

რა არის FHS

FHS (Filesystem Hierarchy Standard) არის სტანდარტი, რომელიც აღწერს, რომელ საქაღალდეში რა ტიპის ფაილები უნდა იყოს. მას Linux Foundation ინახავს (მიმდინარე ვერსია 3.0, 2015 წლიდან). მიზანი ერთგვაროვნებაა: ადმინისტრატორმა, პროგრამამ და პაკეტების მენეჯერმა წინასწარ იცოდეს, რომ კონფიგურაცია /etc-შია, ლოგები /var/log-ში და ა.შ., დისტრიბუტივის მიუხედავად. FHS რეკომენდაციაა, და დისტრიბუტივები მას მცირე განსხვავებებით იცავენ (იხილე ქვემოთ). ადგილობრივი დოკუმენტაცია: man hier და man file-hierarchy (systemd-ის აღწერა).

/ და /root ერთი და იგივე არ არის

/ /root
რა არის მთელი ფაილური სისტემის ძირი (root directory) root მომხმარებლის პირადი (home) საქაღალდე
გზა / /root
ვინ შედის ყველა (წაკითხვის უფლებით) მხოლოდ root (drwx------)
ანალოგი /home/k არის k მომხმარებლის საქაღალდე /root არის root-ის „home“, ხოლო მას /home-ში არ ათავსებენ

/root-ს ცალკე ათავსებენ /home-ისგან, რათა root მუშაობდეს, თუნდაც /home სხვა დისკზე იყოს და ვერ ჩაიტვირთოს.

2. სრული ხე

/
├── bin  -> usr/bin          # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── boot/                    # ბირთვი, initramfs, bootloader
├── dev/                     # მოწყობილობების ფაილები (devtmpfs)
├── etc/                     # სისტემის კონფიგურაცია
├── home/                    # მომხმარებლების საქაღალდეები
├── lib  -> usr/lib          # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── lib64 -> usr/lib64       # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── media/                   # მოხსნადი მედია (ავტომატური mount)
├── mnt/                     # დროებითი ხელით mount
├── opt/                     # დამატებითი (მესამე მხარის) პროგრამები
├── proc/                    # პროცესებისა და ბირთვის ინფორმაცია (procfs)
├── root/                    # root მომხმარებლის საქაღალდე
├── run/                     # გაშვებული სისტემის დროებითი მონაცემები (tmpfs)
├── sbin -> usr/sbin         # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── srv/                     # ამ სისტემის მიერ მომსახურებული მონაცემები
├── sys/                     # ბირთვის ობიექტები (sysfs)
├── tmp/                     # დროებითი ფაილები
├── usr/                     # პროგრამები, ბიბლიოთეკები, საერთო მონაცემები
│   ├── bin/                 # ბრძანებები
│   ├── sbin/                # ადმინისტრაციული ბრძანებები
│   ├── include/             # C/C++ header ფაილები
│   ├── lib/                 # ბიბლიოთეკები და შიდა ბინარები
│   ├── local/               # ადმინისტრატორის ხელით დაყენებული პროგრამები
│   └── share/               # არქიტექტურისგან დამოუკიდებელი მონაცემები
└── var/                     # ცვალებადი მონაცემები
    ├── cache/               # გადაგენერირებადი ქეში
    ├── lib/                 # პროგრამების მდგომარეობა (state)
    ├── log/                 # ლოგები
    ├── spool/               # რიგები (cron, mail, print)
    └── tmp/                 # დროებითი ფაილები, რომლებიც გადატვირთვას გადაურჩება

ყველა დისტრიბუტივზე ზუსტად ასე არ არის

ხე ტიპური სურათია და არა უცვლელი წესი. რეალური სისტემა შეიძლება შეიცავდეს სხვა საქაღალდეებსაც, ან ზოგი აქ ჩამოთვლილი სხვაგვარად იყოს:

  • /bin, /sbin, /lib, /lib64 სიმბოლური ბმულებია /usr-ის შიგნით საქაღალდეებზე, ეს usr-merge-ის შედეგია (იხილე ქვემოთ). ძველ ან მცირე დისტრიბუტივებში ისინი ჩვეულებრივი საქაღალდეებია.
  • ჰოსტზე (Linux Mint 22) დამატებით არის lib32 -> usr/lib32, cdrom, swapfile და გარდამავალი საქაღალდეები bin.usr-is-merged, sbin.usr-is-merged, lib.usr-is-merged, რომლებიც Debian-ის usr-merge მიგრაციის ნაშთია. Ubuntu Server-ზე swapfile-ის ნაცვლად ხშირად /swap.img გვხვდება.
  • lost+found/ (ext4-ის აღდგენილი ფაილები) ყოველ ext-ფაილურ სისტემას აქვს და FHS-ის ძირითად ხეში არ ჩანს.
  • NixOS და Guix ზოგადად FHS-ს არ იცავენ (პროგრამები /nix/store-შია). Arch და Fedora-ში /usr/sbin თვითონაც სიმბოლური ბმულია /usr/bin-ზე.

usr-merge

ისტორიულად /bin, /sbin და /lib სისტემის ჩატვირთვისთვის აუცილებელ პროგრამებს შეიცავდა, ხოლო /usr ხშირად ცალკე დისკზე იყო და ჩატვირთვის დასაწყისში ჯერ არ იყო ხელმისაწვდომი. დღეს initramfs ამ პრობლემას წყვეტს და გამიჯვნა აზრს კარგავს. usr-merge ორივე ადგილს აერთიანებს: ძველი საქაღალდეები გადადის /usr-ში, ხოლო ძველი გზები (/bin, /sbin, /lib, /lib64) სიმბოლური ბმულებით რჩება თავსებადობისთვის. შედეგად #!/bin/bash სკრიპტები მუშაობს, ფაილები კი ერთ ადგილას (/usr) ინახება, რაც უადვილებს backup-ს, განახლებასა და read-only /usr-ს. დღეს ამას იყენებს დისტრიბუტივების უმრავლესობა (Debian 12+, Ubuntu, Fedora, Arch და სხვა).

flowchart LR
    A["/bin"] -.->|"symlink"| A2["/usr/bin"]
    B["/sbin"] -.->|"symlink"| B2["/usr/sbin"]
    C["/lib"] -.->|"symlink"| C2["/usr/lib"]
    D["/lib64"] -.->|"symlink"| D2["/usr/lib64"]
    E["/var/run"] -.->|"symlink"| E2["/run"]
    F["/var/lock"] -.->|"symlink"| F2["/run/lock"]
ჰოსტზე რეალურად შემოწმებული:
$ readlink /bin /sbin /lib /lib64 /var/run
usr/bin
usr/sbin
usr/lib
usr/lib64
/run
$ readlink -f /bin
/usr/bin

3. დეტალური ცნობარი

ყოველი საქაღალდისთვის ერთი და იგივე ხუთი კითხვაა: დანიშნულება, შიგთავსი, მაგალითები, მონაცემთა ტიპი (მუდმივი, დროებითი ან ვირტუალური) და ადმინისტრირების გასათვალისწინებელი.

/ (root directory)

დანიშნულება მთელი ხის საწყისი წერტილი; ყველა დანარჩენი ფაილური სისტემა მასზე ან მის ქვეშაა მიერთებული
შიგთავსი თითქმის მხოლოდ ზემოთ აღწერილი საქაღალდეები და mount-ის წერტილები; პირადი ფაილები აქ არ იდება
მაგალითები /etc, /var, /home, /usr, /boot
ტიპი მუდმივი (ფიზიკური ფაილური სისტემა, ჩვენს VM-ზე LVM: /dev/mapper/ubuntu--vg-ubuntu--lv, 12G)
ადმინისტრირება ძირეული ფაილური სისტემა ჩატვირთვისას უნდა იყოს ხელმისაწვდომი; თუ ივსება, სისტემა ვერ მუშაობს (df -h /, Task 21); უფლებები 0755 root:root

/bin

დანიშნულება ძირითადი ბრძანებები, რომლებიც ყველა მომხმარებელს სჭირდება (დაზუსტებით: ჩატვირთვისა და აღდგენისთვის აუცილებელი)
შიგთავსი ls, cp, mv, cat, bash, grep
მაგალითები /bin/ls, /bin/bash
ტიპი მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/bin-ზე
ადმინისტრირება პროგრამებს პაკეტების მენეჯერი მართავს (apt), ხელით არ ვცვლით. file -L /bin/ls გვაჩვენებს, რომ ეს ELF 64-bit პროგრამაა

/boot

დანიშნულება ოპერაციული სისტემის ჩასატვირთად საჭირო ფაილები
შიგთავსი Linux-ის ბირთვი (vmlinuz-*), initrd.img-* (initramfs), bootloader-ის (GRUB) კონფიგურაცია; UEFI სისტემებზე /boot/efi
მაგალითები /boot/vmlinuz-6.x.x-generic, /boot/grub/grub.cfg
ტიპი მუდმივი; ხშირად ცალკე partition (ჩვენს VM-ზე /dev/sda2, 2.0G, 6% გამოყენებული)
ადმინისტრირება ბირთვის ძველი ვერსიები გროვდება და partition-ი ივსება: sudo apt autoremove ასუფთავებს; ფაილებს ხელით ნუ შლი, ჩატვირთვა შეიძლება დაგეკარგოს

/dev

დანიშნულება მოწყობილობების ფაილური ინტერფეისი: აპარატურა და ვირტუალური მოწყობილობები ფაილებად ჩანს
შიგთავსი block მოწყობილობები (დისკები) და character მოწყობილობები (ტერმინალები, ფსევდო-მოწყობილობები)
მაგალითები /dev/sda (დისკი), /dev/sda2 (partition), /dev/null (ყველაფერს ყლაპავს), /dev/zero (ნულების ნაკადი), /dev/random, /dev/tty, /dev/shm (მეხსიერებაში მყოფი ფაილები)
ტიპი ვირტუალური: devtmpfs ფაილური სისტემა, რომელსაც ბირთვი და udev ავსებს გაშვებისას; ბრძანებებით დისკზე არ ინახება
ადმინისტრირება /dev/sdX ცვლადია (დისკების ჩატვირთვის რიგზე დამოკიდებული), fstab-ში უმჯობესია UUID; dd of=/dev/sdX დისკს შლის

/etc

დანიშნულება სისტემისა და სერვისების კონფიგურაცია, კონკრეტული ამ მანქანისთვის (host-specific)
შიგთავსი ძირითადად ტექსტური კონფიგურაციის ფაილები, ბინარები არა
მაგალითები ჩვენი ამოცანებიდან: /etc/nginx/, /etc/ssh/sshd_config.d/10-hardening.conf, /etc/fail2ban/jail.local, /etc/netplan/, /etc/ssl/, /etc/chrony/conf.d/makestep.conf, /etc/logrotate.d/mydevops, /etc/fstab, /etc/hosts
ტიპი მუდმივი, ტექსტური
ადმინისტრირება ყველაზე მნიშვნელოვანი საქაღალდე backup-ისთვის (Task 24). შეცვლამდე დაიმახსოვრე ძველი ვერსია; შეცვლის შემდეგ შეამოწმე სინტაქსი (nginx -t, sshd -t) და მხოლოდ მერე გადატვირთე. ცვლილებების ისტორიისთვის შეიძლება etckeeper

/home

დანიშნულება ჩვეულებრივი მომხმარებლების პირადი საქაღალდეები (/home/<სახელი>)
შიგთავსი მომხმარებლის ფაილები, პროექტები, დამალული კონფიგურაცია (.ssh/, .bashrc, .config/)
მაგალითები /home/k (ჩვენი სკრიპტები, docker-app, backups, .ssh/authorized_keys)
ტიპი მუდმივი, ხშირად ცალკე partition
ადმინისტრირება ~ ნიშნავს მიმდინარე მომხმარებლის საქაღალდეს; ~/.ssh-ზე 700, key-ებზე 600; დისკის ამოწურვისას აქ ძირითადად ჩანს მომხმარებელთა მონაცემები (du -sh /home/*)

/lib

დანიშნულება /bin და /sbin-ის პროგრამებისთვის აუცილებელი საერთო ბიბლიოთეკები (shared libraries), ბირთვის მოდულები
შიგთავსი .so ფაილები, /lib/modules/<ბირთვის ვერსია>/
მაგალითები /lib/modules/ (დრაივერები)
ტიპი მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/lib-ზე
ადმინისტრირება ბიბლიოთეკების ხელით წაშლა პროგრამებს ჩაშლის; პაკეტების მენეჯერი უზრუნველყოფს თავსებადობას

/lib64

დანიშნულება 64-ბიტიანი ბიბლიოთეკები (FHS-ში /lib<qual> ალტერნატიული ფორმატებისთვის, x86-64-ზე ეს lib64-ია)
შიგთავსი პირველ რიგში დინამიკური ჩამტვირთველი ld-linux-x86-64.so.2
მაგალითები /lib64/ld-linux-x86-64.so.2; file -L /bin/ls გვაჩვენებს interpreter /lib64/ld-linux-x86-64.so.2
ტიპი მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/lib64-ზე
ადმინისტრირება ზოგ დისტრიბუტივში (Debian/Ubuntu multiarch) ბიბლიოთეკები /usr/lib/x86_64-linux-gnu/-შია და /lib64-ში მხოლოდ ჩამტვირთველია; ყველა დისტრიბუტივზე ერთნაირი არ არის

/media

დანიშნულება მოხსნადი მედიის ავტომატური mount-ის ადგილი (USB, CD)
შიგთავსი ქვესაქაღალდეები, რომლებსაც დესკტოპის გარემო/udisks ქმნის: /media/<მომხმარებელი>/<LABEL>
მაგალითები /media/k/USB_DISK
ტიპი დროებითი mount-ის წერტილები (სერვერზე ჩვეულებრივ ცარიელია)
ადმინისტრირება უსაფრთხოდ ამოღებამდე umount; სერვერებზე ამას იშვიათად იყენებენ

/mnt

დანიშნულება ადმინისტრატორის ხელით დროებით მიერთებული ფაილური სისტემებისთვის
შიგთავსი ჩვეულებრივ ცარიელი
მაგალითები sudo mount /dev/sdb1 /mnt, ქსელური NFS/SMB
ტიპი დროებითი mount-ის წერტილი
ადმინისტრირება /media-სგან განსხვავება: /media ავტომატურია, /mnt ხელით; მუდმივი mount-ისთვის /etc/fstab და საკუთარი საქაღალდე უმჯობესია

/opt

დანიშნულება დამოუკიდებელი დამატებითი პროგრამები (add-on application software), რომლებსაც საკუთარი სტრუქტურა აქვთ
შიგთავსი თითო პროგრამა ერთ საქაღალდეში: /opt/<მწარმოებელი>/<პროგრამა>/
მაგალითები /opt/google/chrome, ჰოსტზე ისეთი პროგრამები, რომლებიც .deb-ით ან არქივით მოდის
ტიპი მუდმივი
ადმინისტრირება /usr/local-თან განსხვავება: /opt ერთ ადგილას ინახავს მთელ პროგრამას (bin, lib, data), /usr/local კი პროგრამებს სისტემის სტრუქტურაში (bin/, lib/) ანაწილებს. FHS-ის მიხედვით კონფიგურაცია /etc/opt/-შია, მონაცემები /var/opt/-ში. PATH-ს ხელით უნდა დაემატოს

/proc

დანიშნულება ბირთვისა და პროცესების ვირტუალური ხედი (procfs)
შიგთავსი ციფრიანი საქაღალდეები (თითო პროცესი: /proc/<PID>/) და ბირთვის ინფორმაციის ფაილები
მაგალითები /proc/cpuinfo, /proc/meminfo, /proc/loadavg (load average, Task 20), /proc/uptime, /proc/mounts, /proc/<PID>/cmdline, /proc/self (შენი პროცესი), /proc/sys/ (ბირთვის პარამეტრები, sysctl)
ტიპი ვირტუალური: დისკზე არ არის, ფაილები ზომით 0 და იკითხება მოთხოვნისას; ხელმისაწვდომია გაშვებულ სისტემაში
ადმინისტრირება წაკითხვა უსაფრთხოა; /proc/sys-ში ჩაწერა ბირთვის ქცევას ცვლის (sysctl), ამიტომ ფრთხილად. /proc/<PID>/ ქრება პროცესის დასრულებისას

/root

დანიშნულება root მომხმარებლის home საქაღალდე (არა ხის ძირი /)
შიგთავსი root-ის პირადი ფაილები და კონფიგურაცია
მაგალითები /root/.bashrc, /root/.ssh/
ტიპი მუდმივი, უფლებები drwx------ (მხოლოდ root)
ადმინისტრირება ჩვენს VM-ზე root დაბლოკილია (passwd -S root → L) და სამუშაოდ sudo გამოიყენება; /root ცალკეა /home-ისგან, რომ root-ს ჩატვირთვისას საკუთარი საქაღალდე ჰქონდეს, თუნდაც /home ჯერ არ იყოს მიერთებული

/run

დანიშნულება გაშვებული სისტემის დროებითი მონაცემები ჩატვირთვის მომენტიდან: PID ფაილები, სოკეტები, საკეტები
შიგთავსი *.pid, Unix სოკეტები, /run/user/<UID>/, /run/lock/
მაგალითები /run/docker.sock, /run/sshd.pid, /run/user/1000, /run/systemd/resolve/
ტიპი დროებითი: tmpfs, ოპერატიულ მეხსიერებაში, ყოველ ჩატვირთვაზე ცარიელდება
ადმინისტრირება ძველად ამას /var/run ემსახურებოდა. FHS 3.0-მა /run ოფიციალურად შემოიტანა, ხოლო /var/run თავსებადობის სიმბოლური ბმულია /run-ზე (/var/run -> /run), /var/lock -> /run/lock. აქ არაფერი უნდა იყოს, რაც გადატვირთვას უნდა გადაურჩეს

/sbin

დანიშნულება სისტემის ადმინისტრირების ბრძანებები (ტრადიციულად root-ისთვის)
შიგთავსი fdisk, mkfs, ip, reboot, fsck, ufw
მაგალითები /sbin/reboot, /usr/sbin/ufw
ტიპი მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/sbin-ზე
ადმინისტრირება ჩვეულებრივ მომხმარებლებს ხშირად PATH-ში არ აქვთ; ამიტომ sudo ან სრული გზა

/srv

დანიშნულება ამ სისტემის მიერ მომსახურებული მონაცემები (web, FTP, rsync, git)
შიგთავსი სერვისების მონაცემები, მაგ. /srv/www, /srv/ftp
მაგალითები /srv/www/example.com
ტიპი მუდმივი
ადმინისტრირება FHS ამას ვებ-ფაილებისთვის გვირჩევს, მაგრამ Debian/Ubuntu-ზე Nginx და Apache /var/www/-ს იყენებენ, ამიტომ ჩვენი საიტიც /var/www/mgawm-შია. ცარიელი /srv ნორმალურია

/sys

დანიშნულება ბირთვის ობიექტების ვირტუალური ხედი (sysfs): მოწყობილობები, დრაივერები, ქვესისტემები
შიგთავსი იერარქიული საქაღალდეები, ფაილი = ერთი პარამეტრი
მაგალითები /sys/class/net/ (ქსელის ინტერფეისები), /sys/block/ (დისკები), /sys/class/power_supply/, /sys/devices/, /sys/fs/cgroup/
ტიპი ვირტუალური, დისკზე არ ინახება
ადმინისტრირება წაკითხვა უსაფრთხოა; ზოგი ფაილი ჩაწერადია და აპარატურაზე მოქმედებს (მაგ. ეკრანის სიკაშკაშე, ინტერფეისის ჩართვა), ამიტომ ჩაწერა მხოლოდ გაგებით

/tmp

დანიშნულება დროებითი ფაილები ნებისმიერი პროგრამისა და მომხმარებლისთვის
შიგთავსი სესიის დროებითი ფაილები, არქივის გახსნის ნაწილები, სოკეტები
მაგალითები /tmp/deploy-docker-app.lock (ჩვენი deploy.sh-ის საკეტი)
ტიპი დროებითი; ბევრ დისტრიბუტივში tmpfs, სხვაგან დისკზე და ჩატვირთვისას ან პერიოდულად იწმინდება
ადმინისტრირება უფლებები drwxrwxrwt (sticky bit, t): ყველას შეუძლია ჩაწერა, მაგრამ სხვისი ფაილის წაშლა არა. ჩვენს Ubuntu VM-ზე /tmp tmpfs-ია (3.6G, df -h-ში ჩანს). /var/tmp-თან განსხვავება: /tmp გადატვირთვაზე შეიძლება წაიშალოს, /var/tmp-ში ფაილები გადატვირთვას უნდა გაუძლოს

/usr

დანიშნულება პროგრამების, ბიბლიოთეკებისა და საერთო მონაცემების მთავარი ადგილი: სისტემის ოპერაციული ნაწილის უმეტესობა (Unix System Resources)
შიგთავსი ძირითადად მხოლოდ წასაკითხი (read-only) და ქსელზე გაზიარებადი მონაცემები: პროგრამები, ბიბლიოთეკები, დოკუმენტაცია
მაგალითები /usr/bin/, /usr/sbin/, /usr/lib/, /usr/include/, /usr/share/, /usr/local/
ტიპი მუდმივი; ყველაზე დიდი საქაღალდე (ჩვენს VM-ზე 3.0G, Task 21)
ადმინისტრირება /usr არ არის „მომხმარებლის მონაცემები“. სახელი ისტორიულად user-იდან მოდის, მაგრამ დღეს ის სისტემის პროგრამებს ინახავს, რასაც apt მართავს. პირადი ფაილები /home-შია. ხელით ვწერთ მხოლოდ /usr/local-ში

ძირითადი ქვესაქაღალდეები:

ქვესაქაღალდე შიგთავსი შენიშვნა
/usr/bin ძირითადი ბრძანებები (usr-merge-ის შემდეგ /bin-იც აქ არის) ls, git, python3, curl
/usr/sbin ადმინისტრაციული ბრძანებები ufw, nginx, sshd
/usr/include C/C++ header ფაილები პროგრამების კომპილაციისთვის
/usr/lib ბიბლიოთეკები და პროგრამების შიდა ბინარები Debian/Ubuntu-ზე /usr/lib/x86_64-linux-gnu/ (multiarch), /usr/lib/systemd/
/usr/share არქიტექტურისგან დამოუკიდებელი მონაცემები დოკუმენტაცია, man გვერდები, ლოკალიზაცია, /usr/share/zoneinfo/ (დროის სარტყლები: ჩვენი Asia/Tbilisi)
/usr/local ადმინისტრატორის ხელით დაყენებული პროგრამები (/usr/local/bin, lib, share) პაკეტების მენეჯერი მას არ ეხება, ამიტომ განახლება მას არ გადაწერს. PATH-ში ჩვეულებრივ /usr/bin-მდეა

/var

დანიშნულება ცვალებადი (variable) მონაცემები: ის, რაც სისტემის მუშაობისას იზრდება და იცვლება
შიგთავსი ლოგები, ბაზები, ქეში, რიგები, პროგრამების მდგომარეობა
ტიპი ძირითადად მუდმივი (ზოგი ქვესაქაღალდე დროებითი ან გადაგენერირებადი)
ადმინისტრირება დისკი ხშირად აქ ივსება (/var/log, /var/lib/docker), ამიტომ ეს პირველი ადგილია დისკის პრობლემის დიაგნოსტიკისას (Task 21); ხშირად ცალკე partition

ძირითადი ქვესაქაღალდეები (ჩვენი VM-ის ზომებით, Task 21):

ქვესაქაღალდე დანიშნულება მაგალითები ზომა ჩვენს VM-ზე
/var/log სისტემისა და სერვისების ლოგები syslog, auth.log, nginx/access.log, journal/ 46M
/var/lib პროგრამების მდგომარეობა (state), რომელიც გადატვირთვას უნდა გაუძლოს docker, containerd, postgresql, dpkg, apt/lists, tailscale 1.1G
/var/cache გადაგენერირებადი ქეში: წაშლა უსაფრთხოა apt/archives (apt clean) 216M
/var/spool რიგები: გამგზავნი/დასაგეგმი მონაცემები cron/crontabs/ (ჩვენი cron!), mail, cups -
/var/tmp დროებითი ფაილები, რომლებიც გადატვირთვას უძლებს დიდი დროებითი მონაცემები 52K
/var/backups dpkg-ის სტატუსის ასლები (Debian) dpkg.status.* 1.2M
/var/www ვებ-ფაილების ნაგულისხმევი ადგილი Debian/Ubuntu-ზე (FHS-ში არ არის) /var/www/html, ჩვენი /var/www/mgawm 408K

/var/run და /var/lock

ეს ორი სიმბოლური ბმულია (/var/run -> /run, /var/lock -> /run/lock) თავსებადობისთვის. ახალი ფაილები /run-ში იწერება.

4. მნიშვნელოვანი კონფიგურაციის ფაილები

წაკითხვა უსაფრთხოა, ცვლილება ფრთხილად

ქვემოთ ნაჩვენებია მხოლოდ წასაკითხი ბრძანებები. ამ ფაილებს ხელით ცვლიან იშვიათად და შეცდომა სერვერიდან გამოკეტვას ან ჩატვირთვის გაუქმებას იწვევს. დაიმახსოვრე ძველი ვერსია და შეამოწმე სინტაქსი ცვლილების წინ და მერე.

ფაილი დანიშნულება რას ცვლის შეცდომა
/etc/passwd მომხმარებლების სია შეცდომა ვერ გაგიშვებს ან მომხმარებელს გააფუჭებს
/etc/shadow პაროლების ჰეშები პაროლით შესვლა
/etc/group ჯგუფები და წევრობა sudo უფლებები
/etc/fstab რა და სად მიუერთდეს ჩატვირთვისას ჩატვირთვა შეიძლება გაჩერდეს (emergency mode)
/etc/hosts სახელი ↔ IP ლოკალურად სახელების გადაწყვეტა
/etc/hostname სისტემის სახელი სახელი ცვალებადია, ლოგებში და ქსელში ჩანს
/etc/resolv.conf DNS რეზოლვერის მითითება სახელები არ ითარგმნება
/etc/ssh/sshd_config SSH სერვერის კონფიგურაცია SSH-ით შესვლის დაკარგვა

/etc/passwd

ყოველ ხაზზე ერთი ანგარიშია, ველები :-ით არის გამოყოფილი: სახელი:x:UID:GID:კომენტარი:home:shell. x ნიშნავს, რომ პაროლის ჰეში /etc/shadow-შია. ფაილი ყველასთვის წასაკითხია (644), რადგან პროგრამებს UID→სახელის თარგმნა სჭირდებათ.

cut -d: -f1,3,7 /etc/passwd | tail -n 4
getent passwd k
postgres:104:/bin/bash
k:1000:/bin/bash
developer:1001:/bin/bash
deploy:1002:/bin/bash
(ჩვენი VM-იდან, Task 23.) getent უკეთესია პირდაპირ კითხვაზე, რადგან LDAP-ს და სხვა წყაროებსაც ითვალისწინებს. ხელით რედაქტირების ნაცვლად გამოიყენე useradd, usermod, userdel.

/etc/shadow

პაროლების ჰეშებს და პაროლის ვადებს შეიცავს. უფლებები შეზღუდულია (640 root:shadow):

ls -l /etc/shadow
-rw-r----- 1 root shadow 1287 ... /etc/shadow
შიგთავსი არ ვაჩვენოთ და არც გავაზიაროთ. პაროლს ცვლიან passwd-ით და არა ფაილის რედაქტირებით. ველში ! ან * ნიშნავს, რომ პაროლით შესვლა დაბლოკილია (ჩვენი root: passwd -S root → L).

/etc/group

ჯგუფები და წევრები: სახელი:x:GID:წევრები.

getent group sudo
sudo:x:27:k
(Task 23-ის შემდეგ developer ამოვიღეთ.) ჯგუფში დამატება usermod -aG ან gpasswd; -a გარეშე usermod -G სხვა ჯგუფებიდან გაგიყვანს.

/etc/fstab

ჩატვირთვისას რა ფაილური სისტემა სად მიუერთდეს. ველები: მოწყობილობა (უმჯობესია UUID=), mount-წერტილი, ტიპი, პარამეტრები, dump, pass.

cat /etc/fstab
findmnt --verify
findmnt --verify ამოწმებს ჩანაწერებს რედაქტირების შემდეგ. შეცდომიანმა ხაზმა შეიძლება ჩატვირთვა გააჩეროს, ამიტომ არაკრიტიკულ დისკს nofail პარამეტრი უნდა ჰქონდეს. ცვლილების შემდეგ sudo mount -a ამოწმებს მას გადატვირთვის გარეშე.

/etc/hosts და /etc/hostname

/etc/hosts ლოკალური სახელები IP-ებთან (DNS-მდე მოწმდება): ჩვენ ჰოსტზე მასში 192.168.56.10 app.test ჩავწერეთ (Task 16). /etc/hostname ერთხაზიანია.

cat /etc/hosts
cat /etc/hostname
hostnamectl
სახელს ცვლიან hostnamectl set-hostname-ით.

/etc/resolv.conf

DNS რეზოლვერის მითითება. თანამედროვე Ubuntu-ზე ის სიმბოლური ბმულია systemd-resolved-ის ფაილზე, რომელიც ლოკალურ რეზოლვერს (127.0.0.53) მიუთითებს, ამიტომ ხელით რედაქტირება გადაიწერება:

readlink -f /etc/resolv.conf
resolvectl status | head -n 12
/run/systemd/resolve/stub-resolv.conf
(readlink ჰოსტზე შემოწმებულია. ჩვენს VM-ზე resolvectl status უჩვენებდა Current DNS Server: 10.0.2.3, Task 22.) DNS-ის შესაცვლელად გამოიყენე netplan ან resolvectl, არა ფაილი.

/etc/ssh/sshd_config

SSH სერვერის კონფიგურაცია. ფაილში არის ხაზი Include /etc/ssh/sshd_config.d/*.conf (ჰოსტზე დადასტურებულია), ამიტომ დამატებითი ფაილები (10-hardening.conf) ცალკეა და განახლება მათ არ გადაწერს. sshd-ში თითო პარამეტრის პირველი მნიშვნელობა მოქმედებს, ამიტომ Include-ის გამო sshd_config.d-ის ფაილები უპირატესია.

sudo sshd -t                  # სინტაქსის შემოწმება, არაფერს ცვლის
sudo sshd -T | head -n 12     # რეალურად მოქმედი პარამეტრები
შეცდომიანი კონფიგურაციით SSH-ის გადატვირთვა სერვერიდან გამოგკეტავს. ამიტომ ჯერ sshd -t, მიმდინარე სესია ღია დატოვე და მხოლოდ მერე გადატვირთე (Task 23).

5. ვირტუალური ფაილური სისტემები

ფაილური სისტემა ყოველთვის დისკს არ ნიშნავს. ვირტუალური ფაილური სისტემა ბირთვის მიერ ფაილების სახით გამოჩენილი ინფორმაციაა: დისკზე არ ინახება, ფაილების ზომა ხშირად 0-ია და შიგთავსი წაკითხვისას გენერირდება.

procfs sysfs devtmpfs tmpfs
mount-ის წერტილი /proc /sys /dev /tmp, /run, /dev/shm (დისტრიბუტივზე დამოკიდებული)
რას აჩვენებს პროცესები და ბირთვის სტატისტიკა მოწყობილობები, დრაივერები, ბირთვის ობიექტები მოწყობილობების ფაილები რეალური ფაილები, ოპერატიულ მეხსიერებაში (და swap-ში)
ვინ ავსებს ბირთვი ბირთვი ბირთვი და udev ნებისმიერი პროგრამა
გადატვირთვაზე თავიდან აიგება თავიდან აიგება თავიდან აიგება შიგთავსი იკარგება
ზომა 0 0 პატარა შეზღუდულია (ნაგულისხმევად ოპერატიული მეხსიერების ~50%)

განსხვავება ფიზიკური საცავისგან: ფიზიკურ ფაილურ სისტემას (ext4, XFS) დისკზე ბლოკები აქვს და მონაცემები ელფარვის გარეშე რჩება. ვირტუალური არ არსებობს გაჩერებულ სისტემაში, tmpfs კი სწრაფია, მაგრამ დროებითი. დისკის ადგილს ისინი არ იკავებენ (ჩვენს VM-ზე tmpfs ზომები ჩანს df-ში, მაგრამ ეს RAM-ის ლიმიტია, დისკის გამოყენებას არ ნიშნავს).

procfs (/proc)

cat /proc/loadavg
head -n 3 /proc/meminfo
ls /proc/self | head
1.54 1.35 1.05 1/1499 15512
MemTotal:       32761252 kB
MemFree:        22087568 kB
MemAvailable:   25489020 kB
(ჰოსტიდან.) uptime და free ამ ფაილებს კითხულობს: free -h-ის available სვეტი /proc/meminfo-ის MemAvailable-დან მოდის (Task 20). /proc/loadavg-ის პირველი სამი რიცხვი ზუსტად uptime-ის load average-ია.

sysfs (/sys)

ls /sys/class/net
cat /sys/class/net/lo/operstate
ls /sys/block
/sys/class/net/ ქსელის ინტერფეისებს ჩამოთვლის (ჩვენს VM-ზე enp0s3, enp0s8, tailscale0, lo და Docker-ის ხიდები), /sys/block/ დისკებს. ერთი ფაილი = ერთი მნიშვნელობა.

devtmpfs (/dev)

ls -l /dev/null /dev/zero /dev/random /dev/tty
crw-rw-rw- 1 root root 1, 3 ... /dev/null
crw-rw-rw- 1 root root 1, 8 ... /dev/random
crw-rw-rw- 1 root tty  5, 0 ... /dev/tty
crw-rw-rw- 1 root root 1, 5 ... /dev/zero
c პირველ სიმბოლოში ნიშნავს character მოწყობილობას (b = block, ანუ დისკები); 1, 3 არის ბირთვის მოწყობილობის ნომრები (major, minor). > /dev/null ბრძანებებში გამოტანას გადააგდებს (მაგ. yes > /dev/null Task 20-ში).

tmpfs

df -h -t tmpfs
findmnt -t tmpfs
Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
tmpfs           1.5G  1.4M  1.5G   1% /run
tmpfs           3.6G  1.1M  3.6G   1% /dev/shm
tmpfs           3.6G     0  3.6G   0% /tmp
tmpfs           729M  8.0K  729M   1% /run/user/1000
(ჩვენი VM-იდან, Task 21.) 7.1 GiB RAM-ზე /tmp და /dev/shm თითო ~50%-ია (3.6G), /run ~20% (1.5G). ეს მაქსიმუმია და არა დაკავებული ადგილი: მეხსიერება გამოიყენება მხოლოდ რეალური ფაილების ზომით.

6. პრაქტიკული ბრძანებები

ბრძანება რას აკეთებს
ls -la / ძირის შიგთავსი უფლებებით, საკუთრებით და სიმბოლური ბმულებით
tree -L 2 / ხის სახით 2 დონემდე (sudo apt install tree)
findmnt ყველა mount-ის ხე: რა, სად და რომელი ფაილური სისტემით არის მიერთებული
df -h ადგილის გამოყენება ფაილურ სისტემებზე
du -sh /var/log კონკრეტული საქაღალდის ჯამური ზომა
pwd მიმდინარე საქაღალდე (სრული გზა)
stat / დეტალები: ზომა, უფლებები, მფლობელი, დროები, inode
file /bin/ls ფაილის ტიპი (file -L ბმულს მიჰყვება)
readlink -f /bin სიმბოლური ბმულის საბოლოო სამიზნე
mount მიერთებული ფაილური სისტემების სია (findmnt უფრო წასაკითხია)

ls -la /
lrwxrwxrwx   1 root root          7 ... bin -> usr/bin
drwxr-xr-x   4 root root       4096 ... boot
drwxr-xr-x  22 root root       4920 ... dev
drwxr-xr-x 159 root root      12288 ... etc
drwxr-xr-x   3 root root       4096 ... home
lrwxrwxrwx   1 root root          7 ... lib -> usr/lib
lrwxrwxrwx   1 root root          9 ... lib64 -> usr/lib64
drwx------   2 root root      16384 ... lost+found
dr-xr-xr-x 355 root root          0 ... proc
drwx------   8 root root       4096 ... root
drwxr-xr-x  40 root root       1120 ... run
lrwxrwxrwx   1 root root          8 ... sbin -> usr/sbin
dr-xr-xr-x  13 root root          0 ... sys
drwxrwxrwt  26 root root     110592 ... tmp
drwxr-xr-x  13 root root       4096 ... usr
drwxr-xr-x  11 root root       4096 ... var
(ჰოსტიდან, შემოკლებულია.) როგორ წავიკითხოთ: პირველი სიმბოლო ტიპია (d საქაღალდე, l სიმბოლური ბმული, - ჩვეულებრივი ფაილი); შემდეგი ცხრა უფლებებია; proc და sys ზომა 0 არის (ვირტუალური); /root drwx------ (მხოლოდ root); /tmp drwxrwxrwt (sticky bit); bin -> usr/bin usr-merge-ია.

df -h /
du -sh /var/log
readlink -f /bin
file -L /bin/ls
Filesystem                         Size  Used Avail Use% Mounted on
/dev/mapper/ubuntu--vg-ubuntu--lv   12G  4.1G  6.6G  39% /

46M     /var/log

/usr/bin

/bin/ls: ELF 64-bit LSB pie executable, x86-64, version 1 (SYSV), dynamically linked, interpreter /lib64/ld-linux-x86-64.so.2, ...
(df და du ჩვენი VM-იდან; readlink, file ჰოსტიდან.)

findmnt -t proc,sysfs,devtmpfs -o TARGET,SOURCE,FSTYPE
TARGET     SOURCE FSTYPE
/sys       sysfs  sysfs
/proc      proc   proc
/dev       udev   devtmpfs
(ჰოსტიდან.) findmnt სვეტებს თავად ირჩევ (-o) და ფილტრავ ტიპით (-t); ეს mount-ზე უფრო მოსახერხებელია.

7. საქაღალდეთა კატეგორიები და ტიპები

ფუნქციის მიხედვით

კატეგორია საქაღალდეები რა არის საერთო
სისტემის ბინარები /bin, /sbin, /usr/bin, /usr/sbin გასაშვები პროგრამები, პაკეტების მენეჯერის საკუთრებაა
კონფიგურაცია /etc, /etc/opt ტექსტური, მანქანისთვის სპეციფიკური წესები
მომხმარებლის მონაცემები /home, /root ადამიანის ფაილები: ყველაზე ძვირფასი backup-ისთვის
საერთო ბიბლიოთეკები /lib, /lib64, /usr/lib, /usr/lib64 .so ფაილები, რომლებსაც პროგრამები იზიარებენ
ვირტუალური ფაილური სისტემები /proc, /sys, /dev (+ /dev/shm, /dev/pts) ბირთვის ხედი, დისკზე არ არის
გაშვების დროის მონაცემები /run, /var/run -> /run, /var/lock -> /run/lock ჩატვირთვის მომენტიდან; tmpfs; გადატვირთვაზე იკარგება
დროებითი მონაცემები /tmp, /var/tmp, /var/cache /tmp გადატვირთვაზე შეიძლება წაიშალოს, /var/tmp არა, /var/cache გადაგენერირდება
აპლიკაციის მონაცემები /var/lib, /srv, /opt, /usr/local, /var/www პროგრამების მდგომარეობა და მონაცემები (ბაზები, კონტეინერები, საიტები)
სისტემის ლოგები /var/log (+ journalctl) ცვალებადი, იზრდება, logrotate-ით იწმინდება

ძირითადი განსხვავებები: etc სტატიკურია (ხელით იცვლება), var დინამიკურია (პროგრამა წერს), usr ძირითადად მხოლოდ წასაკითხია, run/tmp დროებითია, proc/sys/dev დისკზე არ არსებობს. ეს განსხვავება განსაზღვრავს, რა გვჭირდება backup-ში (/etc, /home, /var/lib პროგრამების მონაცემები) და რის გაუქმება შეიძლება უსაფრთხოდ (/var/cache, /tmp).

7.1 საქაღალდეთა ტიპები FHS-ის მიხედვით

FHS საქაღალდეებს ორი დამოუკიდებელი ნიშნით ჰყოფს, და თითოეული საქაღალდე ამ ორი ღერძის გადაკვეთაზე დგას:

ნიშანი ორი მნიშვნელობა რას ნიშნავს
გაზიარებადობა shareable / unshareable შეიძლება თუ არა ფაილები ერთდროულად რამდენიმე კომპიუტერმა გამოიყენოს (მაგ. NFS-ით). unshareable ფაილები კონკრეტულ მანქანას ეკუთვნის
ცვალებადობა static / variable static: ადმინისტრატორის ჩარევის გარეშე არ იცვლება (პროგრამები, ბიბლიოთეკები, დოკუმენტაცია). variable: პროგრამები თვითონ წერენ და იცვლება
static (არ იცვლება თავისით) variable (იცვლება მუშაობისას)
shareable /usr, /opt /var/mail, /var/spool/news
unshareable /etc, /boot /var/run (ახლა /run), /var/lock

(ეს FHS-ის თავად მოყვანილი მაგალითებია. ყველა საქაღალდე ამ ცხრილში არ ჩანს. ვირტუალური /proc, /sys, /dev ამ სქემის გარეთაა, რადგან დისკზე არ არსებობს, ხოლო /home-ის მიკუთვნება კონკრეტული სისტემის პოლიტიკაზეა დამოკიდებული.)

რატომ აქვს ამას პრაქტიკული მნიშვნელობა:

ტიპი პრაქტიკული შედეგი
static შეიძლება მხოლოდ წასაკითხად (read-only) მიერთება: /usr-ზე ასეთი წესი მავნე ან შემთხვევითი ცვლილებისგან იცავს. ასევე ადვილი აღსადგენია, რადგან apt-ით ხელახლა დაყენება შესაძლებელია
variable ინტენსიურად იცვლება, ამიტომ ხშირი backup სჭირდება და დისკის ზრდას აკვირდებიან (/var/log, /var/lib)
shareable შეიძლება ერთი /usr ან /opt გაუზიარო მრავალ მანქანას ქსელით, დისკის ადგილის დასაზოგად
unshareable თითო მანქანას საკუთარი კონფიგურაცია (/etc) და მდგომარეობა აქვს, ამიტომ გაზიარება არ შეიძლება

ჩვენი VM-ის მაგალითები: /usr (3.0G) static + shareable: მისი აღდგენა apt-ით შეიძლება და backup-ში არ ვაყოლებთ. /etc unshareable + static: კონფიგურაცია, რომელიც ხელით დავწერეთ, სწორედ ის არის, რაც backup-ში აუცილებლად უნდა მოხვდეს (Task 24). /var/lib variable + unshareable: ბაზები და Docker. გაშვებული ბაზის ფაილების პირდაპირი კოპირება სუფთა ასლს არ იძლევა (ფაილები ამ დროსაც იცვლება), ამიტომ pg_dumpall-ს ვიყენებთ.

7.2 ფაილების ტიპები

Linux-ში ყველაფერი ფაილია, მაგრამ ფაილები სხვადასხვა ტიპისაა. ტიპს ls -l-ის პირველი სიმბოლო აჩვენებს (ან stat -c %F-ით ვკითხულობთ სიტყვიერად):

სიმბოლო ტიპი რა არის მაგალითი stat-ის შედეგი
- ჩვეულებრივი ფაილი (regular file) ტექსტი, ბინარი, მონაცემები /etc/passwd regular file
d საქაღალდე (directory) სხვა ფაილების სია /usr directory
l სიმბოლური ბმული (symbolic link) სხვა გზაზე მიმთითებელი /bin -> usr/bin symbolic link
c character მოწყობილობა მონაცემების ბაიტ-ნაკადი (ტერმინალები, /dev/null) /dev/null character special file
b block მოწყობილობა მონაცემები ბლოკებად (დისკები) /dev/sda block special file
s სოკეტი (socket) პროცესებს შორის კომუნიკაცია /run/docker.sock socket
p named pipe (FIFO) ერთი პროცესის გამოტანა მეორეს შესატანად mkfifo fifo

stat -c '%F | %n' /etc/passwd /usr /bin /dev/null /dev/sda /run/docker.sock
regular file | /etc/passwd
directory | /usr
symbolic link | /bin
character special file | /dev/null
block special file | /dev/sda
socket | /run/docker.sock
(ჰოსტიდან.) შესაბამისი ls -l:
-rw-r--r--  1 root root   2868 ... /etc/passwd
drwxr-xr-x 13 root root   4096 ... /usr
lrwxrwxrwx  1 root root      7 ... /bin -> usr/bin
crw-rw-rw-  1 root root   1, 3 ... /dev/null
brw-rw----  1 root disk   8, 0 ... /dev/sda
srw-rw----  1 root docker    0 ... /run/docker.sock
/dev/null-სა და /dev/sda-ში ზომის ადგილას ორი რიცხვია (1, 3 და 8, 0): ეს მოწყობილობის major/minor ნომრებია და არა ბაიტები. /run/docker.sock სოკეტია, ამიტომ docker ბრძანება მასთან ამ ფაილის გავლით ურთიერთობს, და მისი ჯგუფი docker ნიშნავს, რომ მხოლოდ ამ ჯგუფის წევრებს შეუძლიათ Docker-ის მართვა.

სასარგებლო ძებნა ტიპის მიხედვით:

find /run -maxdepth 2 -type s    # სოკეტები
find /etc -maxdepth 1 -type l    # სიმბოლური ბმულები
find /dev -maxdepth 1 -type b    # დისკები (block)
find -type ასოები იგივეა: f ჩვეულებრივი ფაილი, d საქაღალდე, l ბმული, s სოკეტი, b/c მოწყობილობები, p pipe. ეს Task 21-ის find -mtime ბრძანების გაგრძელებაა, ახლა ტიპით ვფილტრავთ.

8. არქიტექტურის დიაგრამები

8.1 მთავარი სტრუქტურა

/ და მისი ძირითადი ტოტები ხუთ ჯგუფად. ვირტუალური ფაილური სისტემები (/proc, /sys, /dev, /run) წითელი ჩარჩოთია, დროებითი (/tmp) ნარინჯისფერი სქელი ჩარჩოთი, სიმბოლური ბმულები წყვეტილი ჩარჩოთი (usr-merge).

flowchart LR
    ROOT(["/"])
    ROOT --> G1
    ROOT --> G6
    ROOT --> G2
    ROOT --> G3
    ROOT --> G4
    ROOT --> G5

    subgraph G1["პროგრამები"]
        USR["/usr"]
        OPT["/opt"]
    end
    subgraph G6["usr-merge ბმულები"]
        BIN["/bin"]
        SBIN["/sbin"]
        LIB["/lib"]
        LIB64["/lib64"]
    end
    subgraph G2["კონფიგურაცია"]
        ETC["/etc"]
        BOOT["/boot"]
    end
    subgraph G3["მონაცემები"]
        HOME["/home"]
        ROOTH["/root"]
        VAR["/var"]
        SRV["/srv"]
    end
    subgraph G4["ვირტუალური"]
        PROC["/proc"]
        SYS["/sys"]
        DEV["/dev"]
        RUN["/run"]
    end
    subgraph G5["დროებითი"]
        TMP["/tmp"]
        MEDIA["/media"]
        MNT["/mnt"]
    end

    classDef virt stroke:#e91e63,stroke-width:3px
    classDef temp stroke:#ff9800,stroke-width:3px
    classDef link stroke-dasharray: 5 5
    class PROC,SYS,DEV,RUN virt
    class TMP temp
    class BIN,SBIN,LIB,LIB64 link

8.2 /usr და /var დეტალურად

flowchart LR
    U["/usr"] --> UB["bin"]
    U --> US["sbin"]
    U --> UI["include"]
    U --> UL["lib"]
    U --> ULO["local"]
    U --> USH["share"]
    ULO --> ULB["bin, lib, share<br>ხელით დაყენებული"]
    USH --> USD["man, doc, zoneinfo<br>locale"]
    UL --> ULD["x86_64-linux-gnu<br>systemd"]

    V["/var"] --> VC["cache"]
    V --> VL["lib"]
    V --> VLG["log"]
    V --> VS["spool"]
    V --> VT["tmp"]
    V -.->|"ბმული"| VR["run -> /run"]
    VL --> VLD["docker, postgresql<br>dpkg, apt"]
    VS --> VSD["cron, mail"]

8.3 რას მივაკუთვნოთ და რატომ

flowchart LR
    Q{"რა ტიპის<br>ფაილია?"}
    Q -->|"კონფიგურაცია"| A["/etc"]
    Q -->|"პროგრამა ან ბიბლიოთეკა"| B["/usr<br>ხელით: /usr/local ან /opt"]
    Q -->|"ლოგი"| C["/var/log"]
    Q -->|"პროგრამის მდგომარეობა<br>ბაზა, კონტეინერი"| D["/var/lib"]
    Q -->|"გაშვებული პროცესის<br>PID, სოკეტი"| E["/run"]
    Q -->|"დროებითი"| F["/tmp გადატვირთვაზე იკარგება<br>/var/tmp რჩება"]
    Q -->|"მომხმარებლის ფაილი"| G["/home"]

9. პრაქტიკული სცენარები

რა მჭირდება სად ვეძებ ბრძანება
სისტემის ლოგები (SSH, sudo, სერვისები) /var/log/, journalctl journalctl -u ssh -n 20, sudo tail -f /var/log/auth.log, ls -la /var/log (Task 13)
Nginx-ის ლოგები /var/log/nginx/access.log, error.log sudo tail -n 20 /var/log/nginx/error.log
აპლიკაციის კონფიგურაცია /etc/<სერვისი>/ (სისტემური), ~/.config/ (მომხმარებლის) ls /etc/nginx/, sudo nginx -T (ამოქმედებული ყველა ფაილიდან)
მომხმარებლის საქაღალდეები /home/<სახელი>, root: /root getent passwd k (მეექვსე ველი = home), echo ~
გაშვების დროის ინფორმაცია /run, /proc ls /run, cat /proc/loadavg, ls /proc/$$ (მიმდინარე shell-ის პროცესი)
აპლიკაციის მუდმივი მდგომარეობა /var/lib/<სერვისი>/ sudo du -sh /var/lib/*: Docker, Postgres, dpkg (Task 21)
გადაადგილებადი დისკების და mount-ების გარკვევა findmnt, /proc/mounts findmnt, lsblk, df -h
სიმბოლური ბმულის შემოწმება - ls -l /bin, readlink -f /var/run, namei -l /var/run
cron-ის ამოცანები /var/spool/cron/crontabs/<მომხმარებელი> (Debian/Ubuntu), /etc/cron.d/ crontab -l (პირდაპირ ფაილს არ ვცვლით)
დისკი ივსება: ვინ იკავებს /var/log, /var/lib/docker, /home sudo du -xh / --max-depth=1 \| sort -rh \| head (Task 21)
backup-ში რა ჩავდოთ /etc, /home, /var/lib (ბაზები), /var/www, საკუთარი სკრიპტები იხილე Task 24

მაგალითი: „საიტი არ იხსნება“. (1) კონფიგურაცია: /etc/nginx/sites-enabled/ (მხოლოდ ბმულებია: ls -l აჩვენებს რა sites-available-ზე მიუთითებს). (2) ლოგი: /var/log/nginx/error.log. (3) პორტი უსმენს თუ არა: ss -tlnp (/proc-ის ინფორმაციაზე დაფუძნებული). (4) ფაილები: /var/www/mgawm. (5) დისკი ხომ არ გაივსო: df -h /. ეს ხუთი საქაღალდე იმავე FHS ლოგიკას მიჰყვება.

შეჯამება

  • ერთი ხე, ძირი /: დისკები მასში უერთდება (mount), ამიტომ დისკის გარეშე ფიქრობენ მხოლოდ გზებზე.
  • FHS რეკომენდაციაა: ტიპური, მაგრამ დისტრიბუტივებს შორის განსხვავება არსებობს (usr-merge, lib32, /swap.img, NixOS).
  • კონფიგურაცია /etc-ში, ცვალებადი /var-ში, პროგრამები /usr-ში, პირადი ფაილები /home-ში.
  • FHS-ის ტიპები: static/variable და shareable/unshareable (/usr static, /etc unshareable, /var variable); ფაილის ტიპები: -, d, l, c, b, s, p.
  • ვირტუალური (/proc, /sys, /dev) დისკზე არ არის, დროებითი (/run, /tmp) გადატვირთვას ვერ ინარჩუნებს.
  • /var/run -> /run, /bin -> /usr/bin: სიმბოლური ბმულები თავსებადობისთვის.