Linux-ის ფაილური სისტემის იერარქია (FHS)¶
ეს გვერდი განმარტავს, სად რა ინახება Linux-ში და რატომ. DevOps-ში ამის ცოდნა ყოველდღე გვჭირდება: ლოგების, კონფიგურაციის, მონაცემებისა და დროებითი ფაილების მოსაძებნად, backup-ის დასაგეგმად და პრობლემების დიაგნოსტიკისთვის. მაგალითებში ვიყენებთ ჩვენს VM-ს (Ubuntu Server, myubuntuserver) და მასზე შესრულებულ ამოცანებს.
როგორ ვკითხულობთ ამ გვერდს
„ტიპური გამოტანა“ ნიშნავს წარმოდგენას, როგორ გამოიყურება შედეგი უმეტეს Debian/Ubuntu-ისებრ სისტემაზე. „ჩვენი VM-იდან“ ან „ჰოსტიდან“ კი რეალურად გაშვებული ბრძანების შედეგია (ჰოსტი ამ გვერდის დაწერისას Linux Mint-ია). რეალური გამოტანები Task 20-23-იდან არის აღებული.
1. შესავალი¶
რა არის Linux-ის ფაილური სისტემის იერარქია¶
Linux-ში ყველაფერი ერთ საქაღალდეების ხეშია (directory tree). ხის ძირი არის / (root directory, „ძირეული საქაღალდე“), ყველა დანარჩენი ფაილი და საქაღალდე მის ქვეშაა. Windows-ისგან განსხვავებით აქ არ არის ცალკე დისკები (C:, D:): მეორე დისკი, ფლეშკა ან ქსელური საქაღალდე უბრალოდ რომელიმე საქაღალდეზე მიერთდება (mount) და ამ ხის ნაწილი ხდება.
flowchart TD
A["ფიზიკური დისკი /dev/sda<br>ძირეული ფაილური სისტემა"] -->|"mount"| R["/"]
B["/dev/sda2<br>ცალკე დისკი ან partition"] -->|"mount"| BOOT["/boot"]
C["tmpfs<br>ოპერატიული მეხსიერება"] -->|"mount"| TMP["/tmp"]
D["procfs<br>ბირთვის ვირტუალური ხედი"] -->|"mount"| PROC["/proc"]
R --- BOOT
R --- TMP
R --- PROC
ჩვენს VM-ში /boot სხვა partition-ია (/dev/sda2), /tmp კი ოპერატიულ მეხსიერებაში მყოფი tmpfs. მომხმარებლისთვის ყველაფერი ერთი ხის ნაწილია. უპირატესობა ისაა, რომ დისკის დამატება ან ჩანაცვლება პროგრამებს არ ცვლის: ისინი გზებს (/var/lib/...) იყენებენ და არ აინტერესებთ, რომელ დისკზეა.
რა არის FHS¶
FHS (Filesystem Hierarchy Standard) არის სტანდარტი, რომელიც აღწერს, რომელ საქაღალდეში რა ტიპის ფაილები უნდა იყოს. მას Linux Foundation ინახავს (მიმდინარე ვერსია 3.0, 2015 წლიდან). მიზანი ერთგვაროვნებაა: ადმინისტრატორმა, პროგრამამ და პაკეტების მენეჯერმა წინასწარ იცოდეს, რომ კონფიგურაცია /etc-შია, ლოგები /var/log-ში და ა.შ., დისტრიბუტივის მიუხედავად. FHS რეკომენდაციაა, და დისტრიბუტივები მას მცირე განსხვავებებით იცავენ (იხილე ქვემოთ). ადგილობრივი დოკუმენტაცია: man hier და man file-hierarchy (systemd-ის აღწერა).
/ და /root ერთი და იგივე არ არის¶
/ |
/root |
|
|---|---|---|
| რა არის | მთელი ფაილური სისტემის ძირი (root directory) | root მომხმარებლის პირადი (home) საქაღალდე |
| გზა | / |
/root |
| ვინ შედის | ყველა (წაკითხვის უფლებით) | მხოლოდ root (drwx------) |
| ანალოგი | /home/k არის k მომხმარებლის საქაღალდე |
/root არის root-ის „home“, ხოლო მას /home-ში არ ათავსებენ |
/root-ს ცალკე ათავსებენ /home-ისგან, რათა root მუშაობდეს, თუნდაც /home სხვა დისკზე იყოს და ვერ ჩაიტვირთოს.
2. სრული ხე¶
/
├── bin -> usr/bin # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── boot/ # ბირთვი, initramfs, bootloader
├── dev/ # მოწყობილობების ფაილები (devtmpfs)
├── etc/ # სისტემის კონფიგურაცია
├── home/ # მომხმარებლების საქაღალდეები
├── lib -> usr/lib # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── lib64 -> usr/lib64 # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── media/ # მოხსნადი მედია (ავტომატური mount)
├── mnt/ # დროებითი ხელით mount
├── opt/ # დამატებითი (მესამე მხარის) პროგრამები
├── proc/ # პროცესებისა და ბირთვის ინფორმაცია (procfs)
├── root/ # root მომხმარებლის საქაღალდე
├── run/ # გაშვებული სისტემის დროებითი მონაცემები (tmpfs)
├── sbin -> usr/sbin # სიმბოლური ბმული (usr-merge)
├── srv/ # ამ სისტემის მიერ მომსახურებული მონაცემები
├── sys/ # ბირთვის ობიექტები (sysfs)
├── tmp/ # დროებითი ფაილები
├── usr/ # პროგრამები, ბიბლიოთეკები, საერთო მონაცემები
│ ├── bin/ # ბრძანებები
│ ├── sbin/ # ადმინისტრაციული ბრძანებები
│ ├── include/ # C/C++ header ფაილები
│ ├── lib/ # ბიბლიოთეკები და შიდა ბინარები
│ ├── local/ # ადმინისტრატორის ხელით დაყენებული პროგრამები
│ └── share/ # არქიტექტურისგან დამოუკიდებელი მონაცემები
└── var/ # ცვალებადი მონაცემები
├── cache/ # გადაგენერირებადი ქეში
├── lib/ # პროგრამების მდგომარეობა (state)
├── log/ # ლოგები
├── spool/ # რიგები (cron, mail, print)
└── tmp/ # დროებითი ფაილები, რომლებიც გადატვირთვას გადაურჩება
ყველა დისტრიბუტივზე ზუსტად ასე არ არის
ხე ტიპური სურათია და არა უცვლელი წესი. რეალური სისტემა შეიძლება შეიცავდეს სხვა საქაღალდეებსაც, ან ზოგი აქ ჩამოთვლილი სხვაგვარად იყოს:
/bin,/sbin,/lib,/lib64სიმბოლური ბმულებია/usr-ის შიგნით საქაღალდეებზე, ეს usr-merge-ის შედეგია (იხილე ქვემოთ). ძველ ან მცირე დისტრიბუტივებში ისინი ჩვეულებრივი საქაღალდეებია.- ჰოსტზე (Linux Mint 22) დამატებით არის
lib32 -> usr/lib32,cdrom,swapfileდა გარდამავალი საქაღალდეებიbin.usr-is-merged,sbin.usr-is-merged,lib.usr-is-merged, რომლებიც Debian-ის usr-merge მიგრაციის ნაშთია. Ubuntu Server-ზეswapfile-ის ნაცვლად ხშირად/swap.imgგვხვდება. lost+found/(ext4-ის აღდგენილი ფაილები) ყოველ ext-ფაილურ სისტემას აქვს და FHS-ის ძირითად ხეში არ ჩანს.- NixOS და Guix ზოგადად FHS-ს არ იცავენ (პროგრამები
/nix/store-შია). Arch და Fedora-ში/usr/sbinთვითონაც სიმბოლური ბმულია/usr/bin-ზე.
usr-merge¶
ისტორიულად /bin, /sbin და /lib სისტემის ჩატვირთვისთვის აუცილებელ პროგრამებს შეიცავდა, ხოლო /usr ხშირად ცალკე დისკზე იყო და ჩატვირთვის დასაწყისში ჯერ არ იყო ხელმისაწვდომი. დღეს initramfs ამ პრობლემას წყვეტს და გამიჯვნა აზრს კარგავს. usr-merge ორივე ადგილს აერთიანებს: ძველი საქაღალდეები გადადის /usr-ში, ხოლო ძველი გზები (/bin, /sbin, /lib, /lib64) სიმბოლური ბმულებით რჩება თავსებადობისთვის. შედეგად #!/bin/bash სკრიპტები მუშაობს, ფაილები კი ერთ ადგილას (/usr) ინახება, რაც უადვილებს backup-ს, განახლებასა და read-only /usr-ს. დღეს ამას იყენებს დისტრიბუტივების უმრავლესობა (Debian 12+, Ubuntu, Fedora, Arch და სხვა).
flowchart LR
A["/bin"] -.->|"symlink"| A2["/usr/bin"]
B["/sbin"] -.->|"symlink"| B2["/usr/sbin"]
C["/lib"] -.->|"symlink"| C2["/usr/lib"]
D["/lib64"] -.->|"symlink"| D2["/usr/lib64"]
E["/var/run"] -.->|"symlink"| E2["/run"]
F["/var/lock"] -.->|"symlink"| F2["/run/lock"]
ჰოსტზე რეალურად შემოწმებული: $ readlink /bin /sbin /lib /lib64 /var/run
usr/bin
usr/sbin
usr/lib
usr/lib64
/run
$ readlink -f /bin
/usr/bin
3. დეტალური ცნობარი¶
ყოველი საქაღალდისთვის ერთი და იგივე ხუთი კითხვაა: დანიშნულება, შიგთავსი, მაგალითები, მონაცემთა ტიპი (მუდმივი, დროებითი ან ვირტუალური) და ადმინისტრირების გასათვალისწინებელი.
/ (root directory)¶
| დანიშნულება | მთელი ხის საწყისი წერტილი; ყველა დანარჩენი ფაილური სისტემა მასზე ან მის ქვეშაა მიერთებული |
| შიგთავსი | თითქმის მხოლოდ ზემოთ აღწერილი საქაღალდეები და mount-ის წერტილები; პირადი ფაილები აქ არ იდება |
| მაგალითები | /etc, /var, /home, /usr, /boot |
| ტიპი | მუდმივი (ფიზიკური ფაილური სისტემა, ჩვენს VM-ზე LVM: /dev/mapper/ubuntu--vg-ubuntu--lv, 12G) |
| ადმინისტრირება | ძირეული ფაილური სისტემა ჩატვირთვისას უნდა იყოს ხელმისაწვდომი; თუ ივსება, სისტემა ვერ მუშაობს (df -h /, Task 21); უფლებები 0755 root:root |
/bin¶
| დანიშნულება | ძირითადი ბრძანებები, რომლებიც ყველა მომხმარებელს სჭირდება (დაზუსტებით: ჩატვირთვისა და აღდგენისთვის აუცილებელი) |
| შიგთავსი | ls, cp, mv, cat, bash, grep |
| მაგალითები | /bin/ls, /bin/bash |
| ტიპი | მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/bin-ზე |
| ადმინისტრირება | პროგრამებს პაკეტების მენეჯერი მართავს (apt), ხელით არ ვცვლით. file -L /bin/ls გვაჩვენებს, რომ ეს ELF 64-bit პროგრამაა |
/boot¶
| დანიშნულება | ოპერაციული სისტემის ჩასატვირთად საჭირო ფაილები |
| შიგთავსი | Linux-ის ბირთვი (vmlinuz-*), initrd.img-* (initramfs), bootloader-ის (GRUB) კონფიგურაცია; UEFI სისტემებზე /boot/efi |
| მაგალითები | /boot/vmlinuz-6.x.x-generic, /boot/grub/grub.cfg |
| ტიპი | მუდმივი; ხშირად ცალკე partition (ჩვენს VM-ზე /dev/sda2, 2.0G, 6% გამოყენებული) |
| ადმინისტრირება | ბირთვის ძველი ვერსიები გროვდება და partition-ი ივსება: sudo apt autoremove ასუფთავებს; ფაილებს ხელით ნუ შლი, ჩატვირთვა შეიძლება დაგეკარგოს |
/dev¶
| დანიშნულება | მოწყობილობების ფაილური ინტერფეისი: აპარატურა და ვირტუალური მოწყობილობები ფაილებად ჩანს |
| შიგთავსი | block მოწყობილობები (დისკები) და character მოწყობილობები (ტერმინალები, ფსევდო-მოწყობილობები) |
| მაგალითები | /dev/sda (დისკი), /dev/sda2 (partition), /dev/null (ყველაფერს ყლაპავს), /dev/zero (ნულების ნაკადი), /dev/random, /dev/tty, /dev/shm (მეხსიერებაში მყოფი ფაილები) |
| ტიპი | ვირტუალური: devtmpfs ფაილური სისტემა, რომელსაც ბირთვი და udev ავსებს გაშვებისას; ბრძანებებით დისკზე არ ინახება |
| ადმინისტრირება | /dev/sdX ცვლადია (დისკების ჩატვირთვის რიგზე დამოკიდებული), fstab-ში უმჯობესია UUID; dd of=/dev/sdX დისკს შლის |
/etc¶
| დანიშნულება | სისტემისა და სერვისების კონფიგურაცია, კონკრეტული ამ მანქანისთვის (host-specific) |
| შიგთავსი | ძირითადად ტექსტური კონფიგურაციის ფაილები, ბინარები არა |
| მაგალითები | ჩვენი ამოცანებიდან: /etc/nginx/, /etc/ssh/sshd_config.d/10-hardening.conf, /etc/fail2ban/jail.local, /etc/netplan/, /etc/ssl/, /etc/chrony/conf.d/makestep.conf, /etc/logrotate.d/mydevops, /etc/fstab, /etc/hosts |
| ტიპი | მუდმივი, ტექსტური |
| ადმინისტრირება | ყველაზე მნიშვნელოვანი საქაღალდე backup-ისთვის (Task 24). შეცვლამდე დაიმახსოვრე ძველი ვერსია; შეცვლის შემდეგ შეამოწმე სინტაქსი (nginx -t, sshd -t) და მხოლოდ მერე გადატვირთე. ცვლილებების ისტორიისთვის შეიძლება etckeeper |
/home¶
| დანიშნულება | ჩვეულებრივი მომხმარებლების პირადი საქაღალდეები (/home/<სახელი>) |
| შიგთავსი | მომხმარებლის ფაილები, პროექტები, დამალული კონფიგურაცია (.ssh/, .bashrc, .config/) |
| მაგალითები | /home/k (ჩვენი სკრიპტები, docker-app, backups, .ssh/authorized_keys) |
| ტიპი | მუდმივი, ხშირად ცალკე partition |
| ადმინისტრირება | ~ ნიშნავს მიმდინარე მომხმარებლის საქაღალდეს; ~/.ssh-ზე 700, key-ებზე 600; დისკის ამოწურვისას აქ ძირითადად ჩანს მომხმარებელთა მონაცემები (du -sh /home/*) |
/lib¶
| დანიშნულება | /bin და /sbin-ის პროგრამებისთვის აუცილებელი საერთო ბიბლიოთეკები (shared libraries), ბირთვის მოდულები |
| შიგთავსი | .so ფაილები, /lib/modules/<ბირთვის ვერსია>/ |
| მაგალითები | /lib/modules/ (დრაივერები) |
| ტიპი | მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/lib-ზე |
| ადმინისტრირება | ბიბლიოთეკების ხელით წაშლა პროგრამებს ჩაშლის; პაკეტების მენეჯერი უზრუნველყოფს თავსებადობას |
/lib64¶
| დანიშნულება | 64-ბიტიანი ბიბლიოთეკები (FHS-ში /lib<qual> ალტერნატიული ფორმატებისთვის, x86-64-ზე ეს lib64-ია) |
| შიგთავსი | პირველ რიგში დინამიკური ჩამტვირთველი ld-linux-x86-64.so.2 |
| მაგალითები | /lib64/ld-linux-x86-64.so.2; file -L /bin/ls გვაჩვენებს interpreter /lib64/ld-linux-x86-64.so.2 |
| ტიპი | მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/lib64-ზე |
| ადმინისტრირება | ზოგ დისტრიბუტივში (Debian/Ubuntu multiarch) ბიბლიოთეკები /usr/lib/x86_64-linux-gnu/-შია და /lib64-ში მხოლოდ ჩამტვირთველია; ყველა დისტრიბუტივზე ერთნაირი არ არის |
/media¶
| დანიშნულება | მოხსნადი მედიის ავტომატური mount-ის ადგილი (USB, CD) |
| შიგთავსი | ქვესაქაღალდეები, რომლებსაც დესკტოპის გარემო/udisks ქმნის: /media/<მომხმარებელი>/<LABEL> |
| მაგალითები | /media/k/USB_DISK |
| ტიპი | დროებითი mount-ის წერტილები (სერვერზე ჩვეულებრივ ცარიელია) |
| ადმინისტრირება | უსაფრთხოდ ამოღებამდე umount; სერვერებზე ამას იშვიათად იყენებენ |
/mnt¶
| დანიშნულება | ადმინისტრატორის ხელით დროებით მიერთებული ფაილური სისტემებისთვის |
| შიგთავსი | ჩვეულებრივ ცარიელი |
| მაგალითები | sudo mount /dev/sdb1 /mnt, ქსელური NFS/SMB |
| ტიპი | დროებითი mount-ის წერტილი |
| ადმინისტრირება | /media-სგან განსხვავება: /media ავტომატურია, /mnt ხელით; მუდმივი mount-ისთვის /etc/fstab და საკუთარი საქაღალდე უმჯობესია |
/opt¶
| დანიშნულება | დამოუკიდებელი დამატებითი პროგრამები (add-on application software), რომლებსაც საკუთარი სტრუქტურა აქვთ |
| შიგთავსი | თითო პროგრამა ერთ საქაღალდეში: /opt/<მწარმოებელი>/<პროგრამა>/ |
| მაგალითები | /opt/google/chrome, ჰოსტზე ისეთი პროგრამები, რომლებიც .deb-ით ან არქივით მოდის |
| ტიპი | მუდმივი |
| ადმინისტრირება | /usr/local-თან განსხვავება: /opt ერთ ადგილას ინახავს მთელ პროგრამას (bin, lib, data), /usr/local კი პროგრამებს სისტემის სტრუქტურაში (bin/, lib/) ანაწილებს. FHS-ის მიხედვით კონფიგურაცია /etc/opt/-შია, მონაცემები /var/opt/-ში. PATH-ს ხელით უნდა დაემატოს |
/proc¶
| დანიშნულება | ბირთვისა და პროცესების ვირტუალური ხედი (procfs) |
| შიგთავსი | ციფრიანი საქაღალდეები (თითო პროცესი: /proc/<PID>/) და ბირთვის ინფორმაციის ფაილები |
| მაგალითები | /proc/cpuinfo, /proc/meminfo, /proc/loadavg (load average, Task 20), /proc/uptime, /proc/mounts, /proc/<PID>/cmdline, /proc/self (შენი პროცესი), /proc/sys/ (ბირთვის პარამეტრები, sysctl) |
| ტიპი | ვირტუალური: დისკზე არ არის, ფაილები ზომით 0 და იკითხება მოთხოვნისას; ხელმისაწვდომია გაშვებულ სისტემაში |
| ადმინისტრირება | წაკითხვა უსაფრთხოა; /proc/sys-ში ჩაწერა ბირთვის ქცევას ცვლის (sysctl), ამიტომ ფრთხილად. /proc/<PID>/ ქრება პროცესის დასრულებისას |
/root¶
| დანიშნულება | root მომხმარებლის home საქაღალდე (არა ხის ძირი /) |
| შიგთავსი | root-ის პირადი ფაილები და კონფიგურაცია |
| მაგალითები | /root/.bashrc, /root/.ssh/ |
| ტიპი | მუდმივი, უფლებები drwx------ (მხოლოდ root) |
| ადმინისტრირება | ჩვენს VM-ზე root დაბლოკილია (passwd -S root → L) და სამუშაოდ sudo გამოიყენება; /root ცალკეა /home-ისგან, რომ root-ს ჩატვირთვისას საკუთარი საქაღალდე ჰქონდეს, თუნდაც /home ჯერ არ იყოს მიერთებული |
/run¶
| დანიშნულება | გაშვებული სისტემის დროებითი მონაცემები ჩატვირთვის მომენტიდან: PID ფაილები, სოკეტები, საკეტები |
| შიგთავსი | *.pid, Unix სოკეტები, /run/user/<UID>/, /run/lock/ |
| მაგალითები | /run/docker.sock, /run/sshd.pid, /run/user/1000, /run/systemd/resolve/ |
| ტიპი | დროებითი: tmpfs, ოპერატიულ მეხსიერებაში, ყოველ ჩატვირთვაზე ცარიელდება |
| ადმინისტრირება | ძველად ამას /var/run ემსახურებოდა. FHS 3.0-მა /run ოფიციალურად შემოიტანა, ხოლო /var/run თავსებადობის სიმბოლური ბმულია /run-ზე (/var/run -> /run), /var/lock -> /run/lock. აქ არაფერი უნდა იყოს, რაც გადატვირთვას უნდა გადაურჩეს |
/sbin¶
| დანიშნულება | სისტემის ადმინისტრირების ბრძანებები (ტრადიციულად root-ისთვის) |
| შიგთავსი | fdisk, mkfs, ip, reboot, fsck, ufw |
| მაგალითები | /sbin/reboot, /usr/sbin/ufw |
| ტიპი | მუდმივი; usr-merge-ზე სიმბოლური ბმულია /usr/sbin-ზე |
| ადმინისტრირება | ჩვეულებრივ მომხმარებლებს ხშირად PATH-ში არ აქვთ; ამიტომ sudo ან სრული გზა |
/srv¶
| დანიშნულება | ამ სისტემის მიერ მომსახურებული მონაცემები (web, FTP, rsync, git) |
| შიგთავსი | სერვისების მონაცემები, მაგ. /srv/www, /srv/ftp |
| მაგალითები | /srv/www/example.com |
| ტიპი | მუდმივი |
| ადმინისტრირება | FHS ამას ვებ-ფაილებისთვის გვირჩევს, მაგრამ Debian/Ubuntu-ზე Nginx და Apache /var/www/-ს იყენებენ, ამიტომ ჩვენი საიტიც /var/www/mgawm-შია. ცარიელი /srv ნორმალურია |
/sys¶
| დანიშნულება | ბირთვის ობიექტების ვირტუალური ხედი (sysfs): მოწყობილობები, დრაივერები, ქვესისტემები |
| შიგთავსი | იერარქიული საქაღალდეები, ფაილი = ერთი პარამეტრი |
| მაგალითები | /sys/class/net/ (ქსელის ინტერფეისები), /sys/block/ (დისკები), /sys/class/power_supply/, /sys/devices/, /sys/fs/cgroup/ |
| ტიპი | ვირტუალური, დისკზე არ ინახება |
| ადმინისტრირება | წაკითხვა უსაფრთხოა; ზოგი ფაილი ჩაწერადია და აპარატურაზე მოქმედებს (მაგ. ეკრანის სიკაშკაშე, ინტერფეისის ჩართვა), ამიტომ ჩაწერა მხოლოდ გაგებით |
/tmp¶
| დანიშნულება | დროებითი ფაილები ნებისმიერი პროგრამისა და მომხმარებლისთვის |
| შიგთავსი | სესიის დროებითი ფაილები, არქივის გახსნის ნაწილები, სოკეტები |
| მაგალითები | /tmp/deploy-docker-app.lock (ჩვენი deploy.sh-ის საკეტი) |
| ტიპი | დროებითი; ბევრ დისტრიბუტივში tmpfs, სხვაგან დისკზე და ჩატვირთვისას ან პერიოდულად იწმინდება |
| ადმინისტრირება | უფლებები drwxrwxrwt (sticky bit, t): ყველას შეუძლია ჩაწერა, მაგრამ სხვისი ფაილის წაშლა არა. ჩვენს Ubuntu VM-ზე /tmp tmpfs-ია (3.6G, df -h-ში ჩანს). /var/tmp-თან განსხვავება: /tmp გადატვირთვაზე შეიძლება წაიშალოს, /var/tmp-ში ფაილები გადატვირთვას უნდა გაუძლოს |
/usr¶
| დანიშნულება | პროგრამების, ბიბლიოთეკებისა და საერთო მონაცემების მთავარი ადგილი: სისტემის ოპერაციული ნაწილის უმეტესობა (Unix System Resources) |
| შიგთავსი | ძირითადად მხოლოდ წასაკითხი (read-only) და ქსელზე გაზიარებადი მონაცემები: პროგრამები, ბიბლიოთეკები, დოკუმენტაცია |
| მაგალითები | /usr/bin/, /usr/sbin/, /usr/lib/, /usr/include/, /usr/share/, /usr/local/ |
| ტიპი | მუდმივი; ყველაზე დიდი საქაღალდე (ჩვენს VM-ზე 3.0G, Task 21) |
| ადმინისტრირება | /usr არ არის „მომხმარებლის მონაცემები“. სახელი ისტორიულად user-იდან მოდის, მაგრამ დღეს ის სისტემის პროგრამებს ინახავს, რასაც apt მართავს. პირადი ფაილები /home-შია. ხელით ვწერთ მხოლოდ /usr/local-ში |
ძირითადი ქვესაქაღალდეები:
| ქვესაქაღალდე | შიგთავსი | შენიშვნა |
|---|---|---|
/usr/bin |
ძირითადი ბრძანებები (usr-merge-ის შემდეგ /bin-იც აქ არის) |
ls, git, python3, curl |
/usr/sbin |
ადმინისტრაციული ბრძანებები | ufw, nginx, sshd |
/usr/include |
C/C++ header ფაილები | პროგრამების კომპილაციისთვის |
/usr/lib |
ბიბლიოთეკები და პროგრამების შიდა ბინარები | Debian/Ubuntu-ზე /usr/lib/x86_64-linux-gnu/ (multiarch), /usr/lib/systemd/ |
/usr/share |
არქიტექტურისგან დამოუკიდებელი მონაცემები | დოკუმენტაცია, man გვერდები, ლოკალიზაცია, /usr/share/zoneinfo/ (დროის სარტყლები: ჩვენი Asia/Tbilisi) |
/usr/local |
ადმინისტრატორის ხელით დაყენებული პროგრამები (/usr/local/bin, lib, share) |
პაკეტების მენეჯერი მას არ ეხება, ამიტომ განახლება მას არ გადაწერს. PATH-ში ჩვეულებრივ /usr/bin-მდეა |
/var¶
| დანიშნულება | ცვალებადი (variable) მონაცემები: ის, რაც სისტემის მუშაობისას იზრდება და იცვლება |
| შიგთავსი | ლოგები, ბაზები, ქეში, რიგები, პროგრამების მდგომარეობა |
| ტიპი | ძირითადად მუდმივი (ზოგი ქვესაქაღალდე დროებითი ან გადაგენერირებადი) |
| ადმინისტრირება | დისკი ხშირად აქ ივსება (/var/log, /var/lib/docker), ამიტომ ეს პირველი ადგილია დისკის პრობლემის დიაგნოსტიკისას (Task 21); ხშირად ცალკე partition |
ძირითადი ქვესაქაღალდეები (ჩვენი VM-ის ზომებით, Task 21):
| ქვესაქაღალდე | დანიშნულება | მაგალითები | ზომა ჩვენს VM-ზე |
|---|---|---|---|
/var/log |
სისტემისა და სერვისების ლოგები | syslog, auth.log, nginx/access.log, journal/ |
46M |
/var/lib |
პროგრამების მდგომარეობა (state), რომელიც გადატვირთვას უნდა გაუძლოს | docker, containerd, postgresql, dpkg, apt/lists, tailscale |
1.1G |
/var/cache |
გადაგენერირებადი ქეში: წაშლა უსაფრთხოა | apt/archives (apt clean) |
216M |
/var/spool |
რიგები: გამგზავნი/დასაგეგმი მონაცემები | cron/crontabs/ (ჩვენი cron!), mail, cups |
- |
/var/tmp |
დროებითი ფაილები, რომლებიც გადატვირთვას უძლებს | დიდი დროებითი მონაცემები | 52K |
/var/backups |
dpkg-ის სტატუსის ასლები (Debian) |
dpkg.status.* |
1.2M |
/var/www |
ვებ-ფაილების ნაგულისხმევი ადგილი Debian/Ubuntu-ზე (FHS-ში არ არის) | /var/www/html, ჩვენი /var/www/mgawm |
408K |
/var/run და /var/lock
ეს ორი სიმბოლური ბმულია (/var/run -> /run, /var/lock -> /run/lock) თავსებადობისთვის. ახალი ფაილები /run-ში იწერება.
4. მნიშვნელოვანი კონფიგურაციის ფაილები¶
წაკითხვა უსაფრთხოა, ცვლილება ფრთხილად
ქვემოთ ნაჩვენებია მხოლოდ წასაკითხი ბრძანებები. ამ ფაილებს ხელით ცვლიან იშვიათად და შეცდომა სერვერიდან გამოკეტვას ან ჩატვირთვის გაუქმებას იწვევს. დაიმახსოვრე ძველი ვერსია და შეამოწმე სინტაქსი ცვლილების წინ და მერე.
| ფაილი | დანიშნულება | რას ცვლის შეცდომა |
|---|---|---|
/etc/passwd |
მომხმარებლების სია | შეცდომა ვერ გაგიშვებს ან მომხმარებელს გააფუჭებს |
/etc/shadow |
პაროლების ჰეშები | პაროლით შესვლა |
/etc/group |
ჯგუფები და წევრობა | sudo უფლებები |
/etc/fstab |
რა და სად მიუერთდეს ჩატვირთვისას | ჩატვირთვა შეიძლება გაჩერდეს (emergency mode) |
/etc/hosts |
სახელი ↔ IP ლოკალურად | სახელების გადაწყვეტა |
/etc/hostname |
სისტემის სახელი | სახელი ცვალებადია, ლოგებში და ქსელში ჩანს |
/etc/resolv.conf |
DNS რეზოლვერის მითითება | სახელები არ ითარგმნება |
/etc/ssh/sshd_config |
SSH სერვერის კონფიგურაცია | SSH-ით შესვლის დაკარგვა |
/etc/passwd¶
ყოველ ხაზზე ერთი ანგარიშია, ველები :-ით არის გამოყოფილი: სახელი:x:UID:GID:კომენტარი:home:shell. x ნიშნავს, რომ პაროლის ჰეში /etc/shadow-შია. ფაილი ყველასთვის წასაკითხია (644), რადგან პროგრამებს UID→სახელის თარგმნა სჭირდებათ.
getent უკეთესია პირდაპირ კითხვაზე, რადგან LDAP-ს და სხვა წყაროებსაც ითვალისწინებს. ხელით რედაქტირების ნაცვლად გამოიყენე useradd, usermod, userdel.
/etc/shadow¶
პაროლების ჰეშებს და პაროლის ვადებს შეიცავს. უფლებები შეზღუდულია (640 root:shadow):
passwd-ით და არა ფაილის რედაქტირებით. ველში ! ან * ნიშნავს, რომ პაროლით შესვლა დაბლოკილია (ჩვენი root: passwd -S root → L).
/etc/group¶
ჯგუფები და წევრები: სახელი:x:GID:წევრები.
developer ამოვიღეთ.) ჯგუფში დამატება usermod -aG ან gpasswd; -a გარეშე usermod -G სხვა ჯგუფებიდან გაგიყვანს.
/etc/fstab¶
ჩატვირთვისას რა ფაილური სისტემა სად მიუერთდეს. ველები: მოწყობილობა (უმჯობესია UUID=), mount-წერტილი, ტიპი, პარამეტრები, dump, pass.
findmnt --verify ამოწმებს ჩანაწერებს რედაქტირების შემდეგ. შეცდომიანმა ხაზმა შეიძლება ჩატვირთვა გააჩეროს, ამიტომ არაკრიტიკულ დისკს nofail პარამეტრი უნდა ჰქონდეს. ცვლილების შემდეგ sudo mount -a ამოწმებს მას გადატვირთვის გარეშე.
/etc/hosts და /etc/hostname¶
/etc/hosts ლოკალური სახელები IP-ებთან (DNS-მდე მოწმდება): ჩვენ ჰოსტზე მასში 192.168.56.10 app.test ჩავწერეთ (Task 16). /etc/hostname ერთხაზიანია.
hostnamectl set-hostname-ით.
/etc/resolv.conf¶
DNS რეზოლვერის მითითება. თანამედროვე Ubuntu-ზე ის სიმბოლური ბმულია systemd-resolved-ის ფაილზე, რომელიც ლოკალურ რეზოლვერს (127.0.0.53) მიუთითებს, ამიტომ ხელით რედაქტირება გადაიწერება:
readlink ჰოსტზე შემოწმებულია. ჩვენს VM-ზე resolvectl status უჩვენებდა Current DNS Server: 10.0.2.3, Task 22.) DNS-ის შესაცვლელად გამოიყენე netplan ან resolvectl, არა ფაილი.
/etc/ssh/sshd_config¶
SSH სერვერის კონფიგურაცია. ფაილში არის ხაზი Include /etc/ssh/sshd_config.d/*.conf (ჰოსტზე დადასტურებულია), ამიტომ დამატებითი ფაილები (10-hardening.conf) ცალკეა და განახლება მათ არ გადაწერს. sshd-ში თითო პარამეტრის პირველი მნიშვნელობა მოქმედებს, ამიტომ Include-ის გამო sshd_config.d-ის ფაილები უპირატესია.
sudo sshd -t # სინტაქსის შემოწმება, არაფერს ცვლის
sudo sshd -T | head -n 12 # რეალურად მოქმედი პარამეტრები
sshd -t, მიმდინარე სესია ღია დატოვე და მხოლოდ მერე გადატვირთე (Task 23).
5. ვირტუალური ფაილური სისტემები¶
ფაილური სისტემა ყოველთვის დისკს არ ნიშნავს. ვირტუალური ფაილური სისტემა ბირთვის მიერ ფაილების სახით გამოჩენილი ინფორმაციაა: დისკზე არ ინახება, ფაილების ზომა ხშირად 0-ია და შიგთავსი წაკითხვისას გენერირდება.
| procfs | sysfs | devtmpfs | tmpfs | |
|---|---|---|---|---|
| mount-ის წერტილი | /proc |
/sys |
/dev |
/tmp, /run, /dev/shm (დისტრიბუტივზე დამოკიდებული) |
| რას აჩვენებს | პროცესები და ბირთვის სტატისტიკა | მოწყობილობები, დრაივერები, ბირთვის ობიექტები | მოწყობილობების ფაილები | რეალური ფაილები, ოპერატიულ მეხსიერებაში (და swap-ში) |
| ვინ ავსებს | ბირთვი | ბირთვი | ბირთვი და udev |
ნებისმიერი პროგრამა |
| გადატვირთვაზე | თავიდან აიგება | თავიდან აიგება | თავიდან აიგება | შიგთავსი იკარგება |
| ზომა | 0 | 0 | პატარა | შეზღუდულია (ნაგულისხმევად ოპერატიული მეხსიერების ~50%) |
განსხვავება ფიზიკური საცავისგან: ფიზიკურ ფაილურ სისტემას (ext4, XFS) დისკზე ბლოკები აქვს და მონაცემები ელფარვის გარეშე რჩება. ვირტუალური არ არსებობს გაჩერებულ სისტემაში, tmpfs კი სწრაფია, მაგრამ დროებითი. დისკის ადგილს ისინი არ იკავებენ (ჩვენს VM-ზე tmpfs ზომები ჩანს df-ში, მაგრამ ეს RAM-ის ლიმიტია, დისკის გამოყენებას არ ნიშნავს).
procfs (/proc)¶
(ჰოსტიდან.) uptime და free ამ ფაილებს კითხულობს: free -h-ის available სვეტი /proc/meminfo-ის MemAvailable-დან მოდის (Task 20). /proc/loadavg-ის პირველი სამი რიცხვი ზუსტად uptime-ის load average-ია.
sysfs (/sys)¶
/sys/class/net/ ქსელის ინტერფეისებს ჩამოთვლის (ჩვენს VM-ზე enp0s3, enp0s8, tailscale0, lo და Docker-ის ხიდები), /sys/block/ დისკებს. ერთი ფაილი = ერთი მნიშვნელობა.
devtmpfs (/dev)¶
crw-rw-rw- 1 root root 1, 3 ... /dev/null
crw-rw-rw- 1 root root 1, 8 ... /dev/random
crw-rw-rw- 1 root tty 5, 0 ... /dev/tty
crw-rw-rw- 1 root root 1, 5 ... /dev/zero
c პირველ სიმბოლოში ნიშნავს character მოწყობილობას (b = block, ანუ დისკები); 1, 3 არის ბირთვის მოწყობილობის ნომრები (major, minor). > /dev/null ბრძანებებში გამოტანას გადააგდებს (მაგ. yes > /dev/null Task 20-ში).
tmpfs¶
Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on
tmpfs 1.5G 1.4M 1.5G 1% /run
tmpfs 3.6G 1.1M 3.6G 1% /dev/shm
tmpfs 3.6G 0 3.6G 0% /tmp
tmpfs 729M 8.0K 729M 1% /run/user/1000
7.1 GiB RAM-ზე /tmp და /dev/shm თითო ~50%-ია (3.6G), /run ~20% (1.5G). ეს მაქსიმუმია და არა დაკავებული ადგილი: მეხსიერება გამოიყენება მხოლოდ რეალური ფაილების ზომით.
6. პრაქტიკული ბრძანებები¶
| ბრძანება | რას აკეთებს |
|---|---|
ls -la / |
ძირის შიგთავსი უფლებებით, საკუთრებით და სიმბოლური ბმულებით |
tree -L 2 / |
ხის სახით 2 დონემდე (sudo apt install tree) |
findmnt |
ყველა mount-ის ხე: რა, სად და რომელი ფაილური სისტემით არის მიერთებული |
df -h |
ადგილის გამოყენება ფაილურ სისტემებზე |
du -sh /var/log |
კონკრეტული საქაღალდის ჯამური ზომა |
pwd |
მიმდინარე საქაღალდე (სრული გზა) |
stat / |
დეტალები: ზომა, უფლებები, მფლობელი, დროები, inode |
file /bin/ls |
ფაილის ტიპი (file -L ბმულს მიჰყვება) |
readlink -f /bin |
სიმბოლური ბმულის საბოლოო სამიზნე |
mount |
მიერთებული ფაილური სისტემების სია (findmnt უფრო წასაკითხია) |
lrwxrwxrwx 1 root root 7 ... bin -> usr/bin
drwxr-xr-x 4 root root 4096 ... boot
drwxr-xr-x 22 root root 4920 ... dev
drwxr-xr-x 159 root root 12288 ... etc
drwxr-xr-x 3 root root 4096 ... home
lrwxrwxrwx 1 root root 7 ... lib -> usr/lib
lrwxrwxrwx 1 root root 9 ... lib64 -> usr/lib64
drwx------ 2 root root 16384 ... lost+found
dr-xr-xr-x 355 root root 0 ... proc
drwx------ 8 root root 4096 ... root
drwxr-xr-x 40 root root 1120 ... run
lrwxrwxrwx 1 root root 8 ... sbin -> usr/sbin
dr-xr-xr-x 13 root root 0 ... sys
drwxrwxrwt 26 root root 110592 ... tmp
drwxr-xr-x 13 root root 4096 ... usr
drwxr-xr-x 11 root root 4096 ... var
d საქაღალდე, l სიმბოლური ბმული, - ჩვეულებრივი ფაილი); შემდეგი ცხრა უფლებებია; proc და sys ზომა 0 არის (ვირტუალური); /root drwx------ (მხოლოდ root); /tmp drwxrwxrwt (sticky bit); bin -> usr/bin usr-merge-ია. Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on
/dev/mapper/ubuntu--vg-ubuntu--lv 12G 4.1G 6.6G 39% /
46M /var/log
/usr/bin
/bin/ls: ELF 64-bit LSB pie executable, x86-64, version 1 (SYSV), dynamically linked, interpreter /lib64/ld-linux-x86-64.so.2, ...
df და du ჩვენი VM-იდან; readlink, file ჰოსტიდან.) (ჰოსტიდან.)
findmnt სვეტებს თავად ირჩევ (-o) და ფილტრავ ტიპით (-t); ეს mount-ზე უფრო მოსახერხებელია.
7. საქაღალდეთა კატეგორიები და ტიპები¶
ფუნქციის მიხედვით¶
| კატეგორია | საქაღალდეები | რა არის საერთო |
|---|---|---|
| სისტემის ბინარები | /bin, /sbin, /usr/bin, /usr/sbin |
გასაშვები პროგრამები, პაკეტების მენეჯერის საკუთრებაა |
| კონფიგურაცია | /etc, /etc/opt |
ტექსტური, მანქანისთვის სპეციფიკური წესები |
| მომხმარებლის მონაცემები | /home, /root |
ადამიანის ფაილები: ყველაზე ძვირფასი backup-ისთვის |
| საერთო ბიბლიოთეკები | /lib, /lib64, /usr/lib, /usr/lib64 |
.so ფაილები, რომლებსაც პროგრამები იზიარებენ |
| ვირტუალური ფაილური სისტემები | /proc, /sys, /dev (+ /dev/shm, /dev/pts) |
ბირთვის ხედი, დისკზე არ არის |
| გაშვების დროის მონაცემები | /run, /var/run -> /run, /var/lock -> /run/lock |
ჩატვირთვის მომენტიდან; tmpfs; გადატვირთვაზე იკარგება |
| დროებითი მონაცემები | /tmp, /var/tmp, /var/cache |
/tmp გადატვირთვაზე შეიძლება წაიშალოს, /var/tmp არა, /var/cache გადაგენერირდება |
| აპლიკაციის მონაცემები | /var/lib, /srv, /opt, /usr/local, /var/www |
პროგრამების მდგომარეობა და მონაცემები (ბაზები, კონტეინერები, საიტები) |
| სისტემის ლოგები | /var/log (+ journalctl) |
ცვალებადი, იზრდება, logrotate-ით იწმინდება |
ძირითადი განსხვავებები: etc სტატიკურია (ხელით იცვლება), var დინამიკურია (პროგრამა წერს), usr ძირითადად მხოლოდ წასაკითხია, run/tmp დროებითია, proc/sys/dev დისკზე არ არსებობს. ეს განსხვავება განსაზღვრავს, რა გვჭირდება backup-ში (/etc, /home, /var/lib პროგრამების მონაცემები) და რის გაუქმება შეიძლება უსაფრთხოდ (/var/cache, /tmp).
7.1 საქაღალდეთა ტიპები FHS-ის მიხედვით¶
FHS საქაღალდეებს ორი დამოუკიდებელი ნიშნით ჰყოფს, და თითოეული საქაღალდე ამ ორი ღერძის გადაკვეთაზე დგას:
| ნიშანი | ორი მნიშვნელობა | რას ნიშნავს |
|---|---|---|
| გაზიარებადობა | shareable / unshareable | შეიძლება თუ არა ფაილები ერთდროულად რამდენიმე კომპიუტერმა გამოიყენოს (მაგ. NFS-ით). unshareable ფაილები კონკრეტულ მანქანას ეკუთვნის |
| ცვალებადობა | static / variable | static: ადმინისტრატორის ჩარევის გარეშე არ იცვლება (პროგრამები, ბიბლიოთეკები, დოკუმენტაცია). variable: პროგრამები თვითონ წერენ და იცვლება |
| static (არ იცვლება თავისით) | variable (იცვლება მუშაობისას) | |
|---|---|---|
| shareable | /usr, /opt |
/var/mail, /var/spool/news |
| unshareable | /etc, /boot |
/var/run (ახლა /run), /var/lock |
(ეს FHS-ის თავად მოყვანილი მაგალითებია. ყველა საქაღალდე ამ ცხრილში არ ჩანს. ვირტუალური /proc, /sys, /dev ამ სქემის გარეთაა, რადგან დისკზე არ არსებობს, ხოლო /home-ის მიკუთვნება კონკრეტული სისტემის პოლიტიკაზეა დამოკიდებული.)
რატომ აქვს ამას პრაქტიკული მნიშვნელობა:
| ტიპი | პრაქტიკული შედეგი |
|---|---|
| static | შეიძლება მხოლოდ წასაკითხად (read-only) მიერთება: /usr-ზე ასეთი წესი მავნე ან შემთხვევითი ცვლილებისგან იცავს. ასევე ადვილი აღსადგენია, რადგან apt-ით ხელახლა დაყენება შესაძლებელია |
| variable | ინტენსიურად იცვლება, ამიტომ ხშირი backup სჭირდება და დისკის ზრდას აკვირდებიან (/var/log, /var/lib) |
| shareable | შეიძლება ერთი /usr ან /opt გაუზიარო მრავალ მანქანას ქსელით, დისკის ადგილის დასაზოგად |
| unshareable | თითო მანქანას საკუთარი კონფიგურაცია (/etc) და მდგომარეობა აქვს, ამიტომ გაზიარება არ შეიძლება |
ჩვენი VM-ის მაგალითები: /usr (3.0G) static + shareable: მისი აღდგენა apt-ით შეიძლება და backup-ში არ ვაყოლებთ. /etc unshareable + static: კონფიგურაცია, რომელიც ხელით დავწერეთ, სწორედ ის არის, რაც backup-ში აუცილებლად უნდა მოხვდეს (Task 24). /var/lib variable + unshareable: ბაზები და Docker. გაშვებული ბაზის ფაილების პირდაპირი კოპირება სუფთა ასლს არ იძლევა (ფაილები ამ დროსაც იცვლება), ამიტომ pg_dumpall-ს ვიყენებთ.
7.2 ფაილების ტიპები¶
Linux-ში ყველაფერი ფაილია, მაგრამ ფაილები სხვადასხვა ტიპისაა. ტიპს ls -l-ის პირველი სიმბოლო აჩვენებს (ან stat -c %F-ით ვკითხულობთ სიტყვიერად):
| სიმბოლო | ტიპი | რა არის | მაგალითი | stat-ის შედეგი |
|---|---|---|---|---|
- |
ჩვეულებრივი ფაილი (regular file) | ტექსტი, ბინარი, მონაცემები | /etc/passwd |
regular file |
d |
საქაღალდე (directory) | სხვა ფაილების სია | /usr |
directory |
l |
სიმბოლური ბმული (symbolic link) | სხვა გზაზე მიმთითებელი | /bin -> usr/bin |
symbolic link |
c |
character მოწყობილობა | მონაცემების ბაიტ-ნაკადი (ტერმინალები, /dev/null) |
/dev/null |
character special file |
b |
block მოწყობილობა | მონაცემები ბლოკებად (დისკები) | /dev/sda |
block special file |
s |
სოკეტი (socket) | პროცესებს შორის კომუნიკაცია | /run/docker.sock |
socket |
p |
named pipe (FIFO) | ერთი პროცესის გამოტანა მეორეს შესატანად | mkfifo |
fifo |
regular file | /etc/passwd
directory | /usr
symbolic link | /bin
character special file | /dev/null
block special file | /dev/sda
socket | /run/docker.sock
ls -l: -rw-r--r-- 1 root root 2868 ... /etc/passwd
drwxr-xr-x 13 root root 4096 ... /usr
lrwxrwxrwx 1 root root 7 ... /bin -> usr/bin
crw-rw-rw- 1 root root 1, 3 ... /dev/null
brw-rw---- 1 root disk 8, 0 ... /dev/sda
srw-rw---- 1 root docker 0 ... /run/docker.sock
/dev/null-სა და /dev/sda-ში ზომის ადგილას ორი რიცხვია (1, 3 და 8, 0): ეს მოწყობილობის major/minor ნომრებია და არა ბაიტები. /run/docker.sock სოკეტია, ამიტომ docker ბრძანება მასთან ამ ფაილის გავლით ურთიერთობს, და მისი ჯგუფი docker ნიშნავს, რომ მხოლოდ ამ ჯგუფის წევრებს შეუძლიათ Docker-ის მართვა. სასარგებლო ძებნა ტიპის მიხედვით:
find /run -maxdepth 2 -type s # სოკეტები
find /etc -maxdepth 1 -type l # სიმბოლური ბმულები
find /dev -maxdepth 1 -type b # დისკები (block)
find -type ასოები იგივეა: f ჩვეულებრივი ფაილი, d საქაღალდე, l ბმული, s სოკეტი, b/c მოწყობილობები, p pipe. ეს Task 21-ის find -mtime ბრძანების გაგრძელებაა, ახლა ტიპით ვფილტრავთ.
8. არქიტექტურის დიაგრამები¶
8.1 მთავარი სტრუქტურა¶
/ და მისი ძირითადი ტოტები ხუთ ჯგუფად. ვირტუალური ფაილური სისტემები (/proc, /sys, /dev, /run) წითელი ჩარჩოთია, დროებითი (/tmp) ნარინჯისფერი სქელი ჩარჩოთი, სიმბოლური ბმულები წყვეტილი ჩარჩოთი (usr-merge).
flowchart LR
ROOT(["/"])
ROOT --> G1
ROOT --> G6
ROOT --> G2
ROOT --> G3
ROOT --> G4
ROOT --> G5
subgraph G1["პროგრამები"]
USR["/usr"]
OPT["/opt"]
end
subgraph G6["usr-merge ბმულები"]
BIN["/bin"]
SBIN["/sbin"]
LIB["/lib"]
LIB64["/lib64"]
end
subgraph G2["კონფიგურაცია"]
ETC["/etc"]
BOOT["/boot"]
end
subgraph G3["მონაცემები"]
HOME["/home"]
ROOTH["/root"]
VAR["/var"]
SRV["/srv"]
end
subgraph G4["ვირტუალური"]
PROC["/proc"]
SYS["/sys"]
DEV["/dev"]
RUN["/run"]
end
subgraph G5["დროებითი"]
TMP["/tmp"]
MEDIA["/media"]
MNT["/mnt"]
end
classDef virt stroke:#e91e63,stroke-width:3px
classDef temp stroke:#ff9800,stroke-width:3px
classDef link stroke-dasharray: 5 5
class PROC,SYS,DEV,RUN virt
class TMP temp
class BIN,SBIN,LIB,LIB64 link
8.2 /usr და /var დეტალურად¶
flowchart LR
U["/usr"] --> UB["bin"]
U --> US["sbin"]
U --> UI["include"]
U --> UL["lib"]
U --> ULO["local"]
U --> USH["share"]
ULO --> ULB["bin, lib, share<br>ხელით დაყენებული"]
USH --> USD["man, doc, zoneinfo<br>locale"]
UL --> ULD["x86_64-linux-gnu<br>systemd"]
V["/var"] --> VC["cache"]
V --> VL["lib"]
V --> VLG["log"]
V --> VS["spool"]
V --> VT["tmp"]
V -.->|"ბმული"| VR["run -> /run"]
VL --> VLD["docker, postgresql<br>dpkg, apt"]
VS --> VSD["cron, mail"]
8.3 რას მივაკუთვნოთ და რატომ¶
flowchart LR
Q{"რა ტიპის<br>ფაილია?"}
Q -->|"კონფიგურაცია"| A["/etc"]
Q -->|"პროგრამა ან ბიბლიოთეკა"| B["/usr<br>ხელით: /usr/local ან /opt"]
Q -->|"ლოგი"| C["/var/log"]
Q -->|"პროგრამის მდგომარეობა<br>ბაზა, კონტეინერი"| D["/var/lib"]
Q -->|"გაშვებული პროცესის<br>PID, სოკეტი"| E["/run"]
Q -->|"დროებითი"| F["/tmp გადატვირთვაზე იკარგება<br>/var/tmp რჩება"]
Q -->|"მომხმარებლის ფაილი"| G["/home"]
9. პრაქტიკული სცენარები¶
| რა მჭირდება | სად ვეძებ | ბრძანება |
|---|---|---|
| სისტემის ლოგები (SSH, sudo, სერვისები) | /var/log/, journalctl |
journalctl -u ssh -n 20, sudo tail -f /var/log/auth.log, ls -la /var/log (Task 13) |
| Nginx-ის ლოგები | /var/log/nginx/access.log, error.log |
sudo tail -n 20 /var/log/nginx/error.log |
| აპლიკაციის კონფიგურაცია | /etc/<სერვისი>/ (სისტემური), ~/.config/ (მომხმარებლის) |
ls /etc/nginx/, sudo nginx -T (ამოქმედებული ყველა ფაილიდან) |
| მომხმარებლის საქაღალდეები | /home/<სახელი>, root: /root |
getent passwd k (მეექვსე ველი = home), echo ~ |
| გაშვების დროის ინფორმაცია | /run, /proc |
ls /run, cat /proc/loadavg, ls /proc/$$ (მიმდინარე shell-ის პროცესი) |
| აპლიკაციის მუდმივი მდგომარეობა | /var/lib/<სერვისი>/ |
sudo du -sh /var/lib/*: Docker, Postgres, dpkg (Task 21) |
| გადაადგილებადი დისკების და mount-ების გარკვევა | findmnt, /proc/mounts |
findmnt, lsblk, df -h |
| სიმბოლური ბმულის შემოწმება | - | ls -l /bin, readlink -f /var/run, namei -l /var/run |
| cron-ის ამოცანები | /var/spool/cron/crontabs/<მომხმარებელი> (Debian/Ubuntu), /etc/cron.d/ |
crontab -l (პირდაპირ ფაილს არ ვცვლით) |
| დისკი ივსება: ვინ იკავებს | /var/log, /var/lib/docker, /home |
sudo du -xh / --max-depth=1 \| sort -rh \| head (Task 21) |
| backup-ში რა ჩავდოთ | /etc, /home, /var/lib (ბაზები), /var/www, საკუთარი სკრიპტები |
იხილე Task 24 |
მაგალითი: „საიტი არ იხსნება“. (1) კონფიგურაცია: /etc/nginx/sites-enabled/ (მხოლოდ ბმულებია: ls -l აჩვენებს რა sites-available-ზე მიუთითებს). (2) ლოგი: /var/log/nginx/error.log. (3) პორტი უსმენს თუ არა: ss -tlnp (/proc-ის ინფორმაციაზე დაფუძნებული). (4) ფაილები: /var/www/mgawm. (5) დისკი ხომ არ გაივსო: df -h /. ეს ხუთი საქაღალდე იმავე FHS ლოგიკას მიჰყვება.
შეჯამება¶
- ერთი ხე, ძირი
/: დისკები მასში უერთდება (mount), ამიტომ დისკის გარეშე ფიქრობენ მხოლოდ გზებზე. - FHS რეკომენდაციაა: ტიპური, მაგრამ დისტრიბუტივებს შორის განსხვავება არსებობს (usr-merge,
lib32,/swap.img, NixOS). - კონფიგურაცია
/etc-ში, ცვალებადი/var-ში, პროგრამები/usr-ში, პირადი ფაილები/home-ში. - FHS-ის ტიპები: static/variable და shareable/unshareable (
/usrstatic,/etcunshareable,/varvariable); ფაილის ტიპები:-,d,l,c,b,s,p. - ვირტუალური (
/proc,/sys,/dev) დისკზე არ არის, დროებითი (/run,/tmp) გადატვირთვას ვერ ინარჩუნებს. /var/run->/run,/bin->/usr/bin: სიმბოლური ბმულები თავსებადობისთვის.