Linux Cheat Sheet: ბრძანებები¶
სწრაფი ცნობარი: ბრძანება → რას აკეთებს → მაგალითი. ეს გვერდი ზოგადია; ჩვენი ამოცანების ბრძანებები (რა გავაკეთეთ და რატომ) ცალკეა: ბრძანებების ცნობარი.
📄 ჩამოტვირთე PDF ვერსია (6 გვერდი, ბეჭდვისთვის).
მაგალითების შესახებ
მაგალითები ტიპური გამოყენებაა. ბრძანებების რეალური გამოტანა, რომელიც ჩვენი VM-იდან გვაქვს, მოცემულია ამოცანების გვერდებზე.
რუკა: რა ბრძანება რომელ საქმეს ემსახურება¶
flowchart LR
A([პრობლემა / საქმე]) --> B[ფაილები<br>და ტექსტი]
A --> C[უფლებები<br>და მომხმარებლები]
A --> D[პროცესები<br>და სერვისები]
A --> E[დისკი<br>და სისტემა]
A --> F[ქსელი]
A --> G[პაკეტები<br>და არქივები]
B --> B1[ls cd cp mv grep find]
C --> C1[chmod chown sudo id]
D --> D1[ps top kill systemctl journalctl]
E --> E1[df du lsblk free uname]
F --> F1[ip ss ping curl ufw ssh]
G --> G1[apt tar rsync sha256sum]
რატომ ეს დაყოფა: პრაქტიკაში ბრძანებას ვეძებთ არა სახელით, არამედ საქმით ("რა იკავებს დისკს?"). ამიტომ გვერდი დაჯგუფებულია საქმის მიხედვით.
1. ნავიგაცია და ფაილები¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
pwd |
მიმდინარე დირექტორია | pwd |
ls -la |
სია დეტალებით, დამალული ფაილებით | ls -la /etc |
cd |
დირექტორიის შეცვლა | cd ~, cd - (წინა ადგილას), cd .. |
mkdir -p |
დირექტორია (ჩადგმულიც) | mkdir -p backups/2026 |
touch |
ცარიელი ფაილი ან დროის განახლება | touch a.txt |
cp -r |
კოპირება (-r დირექტორიისთვის) |
cp -r app app.bak |
mv |
გადატანა ან სახელის შეცვლა | mv old.txt new.txt |
rm / rm -r |
წაშლა (უკან დაბრუნება არ არის) | rm -r tmpdir |
ln -s |
სიმბოლური ბმული | ln -s /etc/nginx/sites-available/app /etc/nginx/sites-enabled/ |
tree -L 2 |
ხე 2 დონემდე (apt install tree) |
tree -L 2 /etc |
stat |
მფლობელი, უფლებები, ზომა, დროები | stat file |
file |
ფაილის ტიპი შიგთავსით | file /bin/ls |
რატომ -p და -r: mkdir -p არ ჩავარდება, თუ დირექტორია უკვე არსებობს; cp -r სჭირდება, რადგან დირექტორიას ჩვეულებრივი cp არ აკოპირებს.
2. ტექსტი, ძებნა, pipe¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
cat |
ფაილის ჩვენება | cat /etc/hostname |
less |
გვერდ-გვერდ კითხვა (q გასასვლელად, / ძებნა) |
less /var/log/syslog |
head -n / tail -n |
პირველი/ბოლო N ხაზი | tail -n 50 app.log |
tail -f |
ბოლო ხაზები რეალურ დროში | tail -f /var/log/nginx/error.log |
grep |
ტექსტის ძებნა | grep -rn "error" /var/log |
grep -i / -v / -c |
რეგისტრის გარეშე / გამორიცხვა / დათვლა | grep -vc "^#" file |
find |
ფაილების ძებნა | find /var/log -name "*.log" -mtime +30 |
wc -l |
ხაზების დათვლა | wc -l file |
sort, uniq -c |
დალაგება, განმეორებების დათვლა | sort file |
cut -d: -f1 |
სვეტის ამოღება | cut -d: -f1 /etc/passwd |
awk |
სვეტებით მუშაობა | awk '{print $1}' access.log |
sed -i |
ტექსტის ჩანაცვლება ფაილში | sed -i 's/old/new/g' file |
Pipe და გადამისამართება¶
| სიმბოლო | მნიშვნელობა |
|---|---|
cmd1 | cmd2 |
პირველის გამოტანა მეორის შესატანია |
> |
გამოტანა ფაილში (ანაცვლებს) |
>> |
გამოტანა ფაილის ბოლოში (ამატებს) |
2> |
შეცდომების ნაკადი (stderr) ფაილში |
2>&1 |
stderr იმავე ადგილას, სადაც stdout |
&& / || |
შემდეგი მხოლოდ წარმატებისას / შეცდომისას |
# 10 ყველაზე ხშირი IP ლოგში (typical)
awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head
რატომ ეს მაგალითი: ის აჩვენებს pipe-ის ძალას: ხუთი მცირე ბრძანება ერთად აკეთებს ანალიზს.
3. უფლებები და მომხმარებლები¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
chmod |
უფლებები | chmod 755 script.sh, chmod +x script.sh |
chown |
მფლობელი | sudo chown -R www-data:www-data /var/www/site |
umask |
ახალი ფაილების ნაგულისხმევი უფლებები | umask |
sudo |
ბრძანება root-ის უფლებებით | sudo systemctl restart nginx |
id, groups, whoami |
ვინ ვარ და რომელ ჯგუფებში | id |
useradd -m -s /bin/bash |
მომხმარებლის შექმნა | sudo useradd -m -s /bin/bash dev |
usermod -aG |
ჯგუფში დამატება (-a აუცილებელია) |
sudo usermod -aG docker k |
passwd |
პაროლის შეცვლა | sudo passwd dev |
userdel -r |
მომხმარებლის წაშლა სახლით | sudo userdel -r dev |
chmod ციფრები¶
| ციფრი | უფლება | მნიშვნელობა |
|---|---|---|
| 4 | r |
წაკითხვა |
| 2 | w |
ჩაწერა |
| 1 | x |
შესრულება |
ჯამი: 7 = rwx, 6 = rw-, 5 = r-x, 4 = r--. 755 = rwxr-xr-x (მფლობელი / ჯგუფი / სხვები). გავრცელებული: 644 ჩვეულებრივი ფაილი, 600 საიდუმლო (SSH key, .pgpass), 700 პირადი დირექტორია.
usermod -aG
-a-ს გარეშე usermod -G მომხმარებელს ყველა სხვა ჯგუფიდან ამოიღებს.
4. პროცესები და სერვისები¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
ps aux |
ყველა პროცესი | ps aux --sort=-%mem თავში ყველაზე მძიმეები |
top / htop |
პროცესები რეალურ დროში | top (q გასასვლელად) |
kill PID |
პროცესისთვის სიგნალის გაგზავნა (-15 თავაზიანად, -9 ძალით) |
kill 1234 |
pkill |
კვლავ სახელით | pkill -f myscript |
systemctl status |
სერვისის მდგომარეობა | systemctl status nginx |
systemctl start/stop/restart/reload |
მართვა | sudo systemctl reload nginx |
systemctl enable --now |
ჩართვა ჩატვირთვაზე და ახლავე | sudo systemctl enable --now fail2ban |
systemctl list-units --failed |
ჩავარდნილი სერვისები | systemctl list-units --failed |
journalctl -u |
სერვისის ლოგი | journalctl -u nginx -n 50 --no-pager |
journalctl -f |
ლოგი რეალურ დროში | journalctl -f |
jobs, bg, fg |
ფონური სამუშაოები | sleep 100 & |
nohup cmd & |
ბრძანება ტერმინალის დახურვის შემდეგაც | nohup ./run.sh & |
reload თუ restart: reload კონფიგს ხელახლა კითხულობს კავშირების გაწყვეტის გარეშე; restart სერვისს ჩერდება და ახლიდან უშვებს.
5. დისკი და ფაილური სისტემა¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
df -h |
ფაილური სისტემების თავისუფალი ადგილი | df -h / |
du -sh |
დირექტორიის ზომა | du -sh /var/log |
lsblk |
დისკები და partition-ები | lsblk |
findmnt |
მიერთებული ფაილური სისტემები | findmnt / |
mount |
ყველა mount | mount |
free -h |
RAM და swap | free -h |
lsof +D |
ვინ იყენებს ფაილებს | lsof +D /var/log |
df და du სხვაობა: df ფაილური სისტემის დონეზე ითვლის, du ფაილების ჯამს. მათი განსხვავება ხშირად ნიშნავს, რომ წაშლილ ფაილს პროცესი ისევ ხსნის.
6. ქსელი¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
ip a |
IP მისამართები | ip a |
ip r |
მარშრუტები | ip r |
ss -tlnp |
მოსმენილი TCP პორტები და პროცესები | sudo ss -tlnp |
ping -c 4 |
მისაწვდომობა | ping -c 4 8.8.8.8 |
curl -I |
მხოლოდ header-ები | curl -I http://localhost |
curl -s |
წყნარი რეჟიმი | curl -s http://localhost/health |
dig / nslookup |
DNS | dig example.com +short |
traceroute |
გზა მისამართამდე | traceroute example.com |
ufw status verbose |
firewall მდგომარეობა | sudo ufw status verbose |
ufw allow |
პორტის გახსნა | sudo ufw allow 22/tcp |
ssh |
დაკავშირება | ssh -i ~/.ssh/key [email protected] |
scp |
ფაილის გადაცემა | scp file k@host:/tmp/ |
rsync -avz |
გამართული სინქრონიზაცია | rsync -avz ./site/ k@host:/var/www/site/ |
curl 200 OK ყოველთვის საკმარისი არ არის
სწორი საიტის დასამტკიცებლად შეადარე <title> ან Content-Length. იხილე Task 16.
7. პაკეტები (Debian/Ubuntu)¶
| ბრძანება | რას აკეთებს |
|---|---|
sudo apt update |
პაკეტების სიის განახლება |
sudo apt upgrade |
დაყენებული პაკეტების განახლება |
sudo apt install პაკეტი |
დაყენება |
sudo apt remove / purge |
წაშლა / წაშლა კონფიგებითურთ |
sudo apt autoremove |
აღარ საჭირო დამოკიდებულებები |
apt search, apt show |
ძებნა, ინფორმაცია |
dpkg -l |
დაყენებული პაკეტები |
dpkg -L პაკეტი |
პაკეტის ფაილები |
snap list |
snap პაკეტები |
apt \"not valid yet\"
თუ VM-ის საათი ჩამორჩა, apt უარს იტყვის: გამოსავალი sudo chronyc makestep. იხილე პრობლემების ცნობარი.
8. არქივები და ბექაპი¶
| ბრძანება | რას აკეთებს | მაგალითი |
|---|---|---|
tar -czf |
არქივის შექმნა (gzip) | tar -czf site.tar.gz /var/www/site |
tar -tzf |
არქივის შიგთავსის ნახვა | tar -tzf site.tar.gz |
tar -xzf -C |
გახსნა დირექტორიაში | tar -xzf site.tar.gz -C /tmp |
gzip / gunzip |
ერთი ფაილის შეკუმშვა | gzip app.log |
zip / unzip |
zip | unzip a.zip |
sha256sum |
კონტროლის ჯამი | sha256sum -c file.sha256 |
gpg --symmetric |
პაროლით დაშიფვრა | gpg --symmetric --cipher-algo AES256 a.tar.gz |
რატომ ჯამი და დაშიფვრა: ჯამი ამტკიცებს, რომ არქივი არ დაზიანებულა; დაშიფვრა იცავს საიდუმლოს (key-ები, პაროლები), თუ არქივი გადაადგილდება.
9. სისტემის ინფორმაცია¶
| ბრძანება | რას აკეთებს |
|---|---|
uname -a |
ბირთვი და არქიტექტურა |
cat /etc/os-release |
დისტრიბუცია და ვერსია |
hostnamectl |
hostname და სისტემა |
uptime |
მუშაობის დრო და დატვირთვა |
lscpu |
პროცესორი |
timedatectl |
დრო და სინქრონიზაცია |
date |
მიმდინარე დრო |
last, who, w |
ვინ შემოვიდა / ვინ არის ახლა |
history |
ბრძანებების ისტორია |
10. Bash და cron¶
name="Giorgi" # ცვლადი: = გარშემო space არ უნდა იყოს
echo "$name" # ბრჭყალები: უსაფრთხო
today=$(date +%F) # ბრძანების შედეგი ცვლადში
if [ -f "$file" ]; then # -f ფაილია, -d დირექტორია, -e არსებობს, -z ცარიელია
echo "არსებობს"
else
echo "არ არსებობს"
fi
for f in *.log; do # ციკლი
gzip "$f"
done
| სპეციალური ცვლადი | მნიშვნელობა |
|---|---|
$0 |
სკრიპტის სახელი |
$1 $2 |
არგუმენტები |
$# |
არგუმენტების რაოდენობა |
$@ |
ყველა არგუმენტი |
$? |
წინა ბრძანების exit code (0 = წარმატება) |
უსაფრთხო სკრიპტის დასაწყისი: #!/usr/bin/env bash და set -euo pipefail: სკრიპტი ჩერდება შეცდომაზე, გაუცხადებელ ცვლადზე და pipe-ის შეცდომაზე.
cron¶
┌ წუთი (0-59)
│ ┌ საათი (0-23)
│ │ ┌ დღე (1-31)
│ │ │ ┌ თვე (1-12)
│ │ │ │ ┌ კვირის დღე (0-6)
* * * * * ბრძანება
| გამოსახულება | მნიშვნელობა |
|---|---|
*/5 * * * * |
ყოველ 5 წუთში |
0 2 * * * |
ყოველდღე 02:00-ზე |
0 2 * * 0 |
კვირას 02:00-ზე |
0 9 1 * * |
თვის პირველ დღეს 09:00-ზე |
ბრძანებები: crontab -e (რედაქტირება), crontab -l (სია), crontab -r (ყველაფრის წაშლა). ყოველთვის გამოიყენე სრული ბილიკები და >> /path/log 2>&1, რადგან cron-ს მინიმალური გარემო აქვს.
11. რედაქტორები და ტერმინალის კლავიშები¶
nano¶
| კლავიში | მოქმედება |
|---|---|
Ctrl+O, Enter |
შენახვა |
Ctrl+X |
გასვლა |
Ctrl+W |
ძებნა |
Ctrl+K / Ctrl+U |
ხაზის ამოჭრა / ჩასმა |
vim (მინიმუმი)¶
| კლავიში | მოქმედება |
|---|---|
i |
ჩასწორების რეჟიმი |
Esc |
ბრძანების რეჟიმი |
:wq |
შენახვა და გასვლა |
:q! |
გასვლა შენახვის გარეშე |
/ტექსტი |
ძებნა |
ტერმინალი¶
| კლავიში | მოქმედება |
|---|---|
Tab |
ავტოდასრულება |
Ctrl+C |
მიმდინარე ბრძანების შეწყვეტა |
Ctrl+R |
ისტორიაში ძებნა |
Ctrl+L |
ეკრანის გასუფთავება |
Ctrl+A / Ctrl+E |
ხაზის დასაწყისი / ბოლო |
!! |
წინა ბრძანების გამეორება (sudo !! sudo-თი) |
სიტუაცია → ბრძანება¶
| სიტუაცია | ბრძანება |
|---|---|
| რა იკავებს დისკს? | sudo du -h --max-depth=1 / | sort -h |
| ვინ უსმენს 80 პორტს? | sudo ss -tlnp | grep :80 |
| რომელი პროცესი ჭამს RAM-ს? | ps aux --sort=-%mem პლუს head |
| სერვისი არ ამოდის, რატომ? | systemctl status X და journalctl -u X -n 50 |
| ფაილი სად არის? | find / -name "ფაილი" 2>/dev/null |
| სად წერია ტექსტი კონფიგებში? | grep -rn "ტექსტი" /etc |
| მფლობელი/უფლება ცუდია? | ls -l, namei -l /გზა |
| საიტი ლოკალურად პასუხობს? | curl -I http://localhost |
| რა შეიცვალა ბოლო საათში? | find /etc -mmin -60 |
| ვინ შემოვიდა SSH-ით? | last, journalctl -u ssh |
| ბექაპი მთლიანია? | sha256sum -c და tar -tzf |
| საათი არასწორია | timedatectl, sudo chronyc makestep |
საშიში ბრძანებები¶
| ბრძანება | რატომ ცუდია | უსაფრთხო ალტერნატივა |
|---|---|---|
rm -rf /გზა |
უკან დაბრუნება არ არის; გზაში space ან ცარიელი ცვლადი ყველაფერს წაშლის | ჯერ ls იგივე გზაზე; rm -ri; trash-cli |
chmod -R 777 |
ყველას აძლევს ყველაფერს | კონკრეტული chmod/chown |
dd of=/dev/... |
დისკის გადაწერა | ჯერ lsblk, გადაამოწმე სამიზნე |
crontab -r |
ყველა cron სამუშაო წაიშლება | crontab -l > backup.cron ჯერ |
> file |
ფაილს ანულებს | >> ან ჯერ ბექაპი |
kill -9 |
პროცესი ვერ გაასუფთავებს | ჯერ kill -15 |
sudo გაუგებარ სკრიპტზე |
root-ით მავნე ბრძანება | ჯერ წაიკითხე სკრიპტი |
წესი
დესტრუქციული ბრძანების წინ ჯერ იგივე გზაზე გაუშვი უსაფრთხო ვარიანტი (ls, echo, --dry-run), შემდეგ რეალური.
გამოცადე ცოდნა¶
ბრძანებების ქვიზი ასევე ამოწმებს ამ გვერდის თემებს.