კონტენტზე გადასვლა

Linux Cheat Sheet: ბრძანებები

სწრაფი ცნობარი: ბრძანება → რას აკეთებს → მაგალითი. ეს გვერდი ზოგადია; ჩვენი ამოცანების ბრძანებები (რა გავაკეთეთ და რატომ) ცალკეა: ბრძანებების ცნობარი.

📄 ჩამოტვირთე PDF ვერსია (6 გვერდი, ბეჭდვისთვის).

მაგალითების შესახებ

მაგალითები ტიპური გამოყენებაა. ბრძანებების რეალური გამოტანა, რომელიც ჩვენი VM-იდან გვაქვს, მოცემულია ამოცანების გვერდებზე.

რუკა: რა ბრძანება რომელ საქმეს ემსახურება

flowchart LR
    A([პრობლემა / საქმე]) --> B[ფაილები<br>და ტექსტი]
    A --> C[უფლებები<br>და მომხმარებლები]
    A --> D[პროცესები<br>და სერვისები]
    A --> E[დისკი<br>და სისტემა]
    A --> F[ქსელი]
    A --> G[პაკეტები<br>და არქივები]
    B --> B1[ls cd cp mv grep find]
    C --> C1[chmod chown sudo id]
    D --> D1[ps top kill systemctl journalctl]
    E --> E1[df du lsblk free uname]
    F --> F1[ip ss ping curl ufw ssh]
    G --> G1[apt tar rsync sha256sum]

რატომ ეს დაყოფა: პრაქტიკაში ბრძანებას ვეძებთ არა სახელით, არამედ საქმით ("რა იკავებს დისკს?"). ამიტომ გვერდი დაჯგუფებულია საქმის მიხედვით.


1. ნავიგაცია და ფაილები

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
pwd მიმდინარე დირექტორია pwd
ls -la სია დეტალებით, დამალული ფაილებით ls -la /etc
cd დირექტორიის შეცვლა cd ~, cd - (წინა ადგილას), cd ..
mkdir -p დირექტორია (ჩადგმულიც) mkdir -p backups/2026
touch ცარიელი ფაილი ან დროის განახლება touch a.txt
cp -r კოპირება (-r დირექტორიისთვის) cp -r app app.bak
mv გადატანა ან სახელის შეცვლა mv old.txt new.txt
rm / rm -r წაშლა (უკან დაბრუნება არ არის) rm -r tmpdir
ln -s სიმბოლური ბმული ln -s /etc/nginx/sites-available/app /etc/nginx/sites-enabled/
tree -L 2 ხე 2 დონემდე (apt install tree) tree -L 2 /etc
stat მფლობელი, უფლებები, ზომა, დროები stat file
file ფაილის ტიპი შიგთავსით file /bin/ls

რატომ -p და -r: mkdir -p არ ჩავარდება, თუ დირექტორია უკვე არსებობს; cp -r სჭირდება, რადგან დირექტორიას ჩვეულებრივი cp არ აკოპირებს.

2. ტექსტი, ძებნა, pipe

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
cat ფაილის ჩვენება cat /etc/hostname
less გვერდ-გვერდ კითხვა (q გასასვლელად, / ძებნა) less /var/log/syslog
head -n / tail -n პირველი/ბოლო N ხაზი tail -n 50 app.log
tail -f ბოლო ხაზები რეალურ დროში tail -f /var/log/nginx/error.log
grep ტექსტის ძებნა grep -rn "error" /var/log
grep -i / -v / -c რეგისტრის გარეშე / გამორიცხვა / დათვლა grep -vc "^#" file
find ფაილების ძებნა find /var/log -name "*.log" -mtime +30
wc -l ხაზების დათვლა wc -l file
sort, uniq -c დალაგება, განმეორებების დათვლა sort file
cut -d: -f1 სვეტის ამოღება cut -d: -f1 /etc/passwd
awk სვეტებით მუშაობა awk '{print $1}' access.log
sed -i ტექსტის ჩანაცვლება ფაილში sed -i 's/old/new/g' file

Pipe და გადამისამართება

სიმბოლო მნიშვნელობა
cmd1 | cmd2 პირველის გამოტანა მეორის შესატანია
> გამოტანა ფაილში (ანაცვლებს)
>> გამოტანა ფაილის ბოლოში (ამატებს)
2> შეცდომების ნაკადი (stderr) ფაილში
2>&1 stderr იმავე ადგილას, სადაც stdout
&& / || შემდეგი მხოლოდ წარმატებისას / შეცდომისას
# 10 ყველაზე ხშირი IP ლოგში (typical)
awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head

რატომ ეს მაგალითი: ის აჩვენებს pipe-ის ძალას: ხუთი მცირე ბრძანება ერთად აკეთებს ანალიზს.

3. უფლებები და მომხმარებლები

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
chmod უფლებები chmod 755 script.sh, chmod +x script.sh
chown მფლობელი sudo chown -R www-data:www-data /var/www/site
umask ახალი ფაილების ნაგულისხმევი უფლებები umask
sudo ბრძანება root-ის უფლებებით sudo systemctl restart nginx
id, groups, whoami ვინ ვარ და რომელ ჯგუფებში id
useradd -m -s /bin/bash მომხმარებლის შექმნა sudo useradd -m -s /bin/bash dev
usermod -aG ჯგუფში დამატება (-a აუცილებელია) sudo usermod -aG docker k
passwd პაროლის შეცვლა sudo passwd dev
userdel -r მომხმარებლის წაშლა სახლით sudo userdel -r dev

chmod ციფრები

ციფრი უფლება მნიშვნელობა
4 r წაკითხვა
2 w ჩაწერა
1 x შესრულება

ჯამი: 7 = rwx, 6 = rw-, 5 = r-x, 4 = r--. 755 = rwxr-xr-x (მფლობელი / ჯგუფი / სხვები). გავრცელებული: 644 ჩვეულებრივი ფაილი, 600 საიდუმლო (SSH key, .pgpass), 700 პირადი დირექტორია.

usermod -aG

-a-ს გარეშე usermod -G მომხმარებელს ყველა სხვა ჯგუფიდან ამოიღებს.

4. პროცესები და სერვისები

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
ps aux ყველა პროცესი ps aux --sort=-%mem თავში ყველაზე მძიმეები
top / htop პროცესები რეალურ დროში top (q გასასვლელად)
kill PID პროცესისთვის სიგნალის გაგზავნა (-15 თავაზიანად, -9 ძალით) kill 1234
pkill კვლავ სახელით pkill -f myscript
systemctl status სერვისის მდგომარეობა systemctl status nginx
systemctl start/stop/restart/reload მართვა sudo systemctl reload nginx
systemctl enable --now ჩართვა ჩატვირთვაზე და ახლავე sudo systemctl enable --now fail2ban
systemctl list-units --failed ჩავარდნილი სერვისები systemctl list-units --failed
journalctl -u სერვისის ლოგი journalctl -u nginx -n 50 --no-pager
journalctl -f ლოგი რეალურ დროში journalctl -f
jobs, bg, fg ფონური სამუშაოები sleep 100 &
nohup cmd & ბრძანება ტერმინალის დახურვის შემდეგაც nohup ./run.sh &

reload თუ restart: reload კონფიგს ხელახლა კითხულობს კავშირების გაწყვეტის გარეშე; restart სერვისს ჩერდება და ახლიდან უშვებს.

5. დისკი და ფაილური სისტემა

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
df -h ფაილური სისტემების თავისუფალი ადგილი df -h /
du -sh დირექტორიის ზომა du -sh /var/log
lsblk დისკები და partition-ები lsblk
findmnt მიერთებული ფაილური სისტემები findmnt /
mount ყველა mount mount
free -h RAM და swap free -h
lsof +D ვინ იყენებს ფაილებს lsof +D /var/log

df და du სხვაობა: df ფაილური სისტემის დონეზე ითვლის, du ფაილების ჯამს. მათი განსხვავება ხშირად ნიშნავს, რომ წაშლილ ფაილს პროცესი ისევ ხსნის.

6. ქსელი

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
ip a IP მისამართები ip a
ip r მარშრუტები ip r
ss -tlnp მოსმენილი TCP პორტები და პროცესები sudo ss -tlnp
ping -c 4 მისაწვდომობა ping -c 4 8.8.8.8
curl -I მხოლოდ header-ები curl -I http://localhost
curl -s წყნარი რეჟიმი curl -s http://localhost/health
dig / nslookup DNS dig example.com +short
traceroute გზა მისამართამდე traceroute example.com
ufw status verbose firewall მდგომარეობა sudo ufw status verbose
ufw allow პორტის გახსნა sudo ufw allow 22/tcp
ssh დაკავშირება ssh -i ~/.ssh/key [email protected]
scp ფაილის გადაცემა scp file k@host:/tmp/
rsync -avz გამართული სინქრონიზაცია rsync -avz ./site/ k@host:/var/www/site/

curl 200 OK ყოველთვის საკმარისი არ არის

სწორი საიტის დასამტკიცებლად შეადარე <title> ან Content-Length. იხილე Task 16.

7. პაკეტები (Debian/Ubuntu)

ბრძანება რას აკეთებს
sudo apt update პაკეტების სიის განახლება
sudo apt upgrade დაყენებული პაკეტების განახლება
sudo apt install პაკეტი დაყენება
sudo apt remove / purge წაშლა / წაშლა კონფიგებითურთ
sudo apt autoremove აღარ საჭირო დამოკიდებულებები
apt search, apt show ძებნა, ინფორმაცია
dpkg -l დაყენებული პაკეტები
dpkg -L პაკეტი პაკეტის ფაილები
snap list snap პაკეტები

apt \"not valid yet\"

თუ VM-ის საათი ჩამორჩა, apt უარს იტყვის: გამოსავალი sudo chronyc makestep. იხილე პრობლემების ცნობარი.

8. არქივები და ბექაპი

ბრძანება რას აკეთებს მაგალითი
tar -czf არქივის შექმნა (gzip) tar -czf site.tar.gz /var/www/site
tar -tzf არქივის შიგთავსის ნახვა tar -tzf site.tar.gz
tar -xzf -C გახსნა დირექტორიაში tar -xzf site.tar.gz -C /tmp
gzip / gunzip ერთი ფაილის შეკუმშვა gzip app.log
zip / unzip zip unzip a.zip
sha256sum კონტროლის ჯამი sha256sum -c file.sha256
gpg --symmetric პაროლით დაშიფვრა gpg --symmetric --cipher-algo AES256 a.tar.gz

რატომ ჯამი და დაშიფვრა: ჯამი ამტკიცებს, რომ არქივი არ დაზიანებულა; დაშიფვრა იცავს საიდუმლოს (key-ები, პაროლები), თუ არქივი გადაადგილდება.

9. სისტემის ინფორმაცია

ბრძანება რას აკეთებს
uname -a ბირთვი და არქიტექტურა
cat /etc/os-release დისტრიბუცია და ვერსია
hostnamectl hostname და სისტემა
uptime მუშაობის დრო და დატვირთვა
lscpu პროცესორი
timedatectl დრო და სინქრონიზაცია
date მიმდინარე დრო
last, who, w ვინ შემოვიდა / ვინ არის ახლა
history ბრძანებების ისტორია

10. Bash და cron

name="Giorgi"             # ცვლადი: = გარშემო space არ უნდა იყოს
echo "$name"              # ბრჭყალები: უსაფრთხო
today=$(date +%F)         # ბრძანების შედეგი ცვლადში

if [ -f "$file" ]; then   # -f ფაილია, -d დირექტორია, -e არსებობს, -z ცარიელია
  echo "არსებობს"
else
  echo "არ არსებობს"
fi

for f in *.log; do        # ციკლი
  gzip "$f"
done
სპეციალური ცვლადი მნიშვნელობა
$0 სკრიპტის სახელი
$1 $2 არგუმენტები
$# არგუმენტების რაოდენობა
$@ ყველა არგუმენტი
$? წინა ბრძანების exit code (0 = წარმატება)

უსაფრთხო სკრიპტის დასაწყისი: #!/usr/bin/env bash და set -euo pipefail: სკრიპტი ჩერდება შეცდომაზე, გაუცხადებელ ცვლადზე და pipe-ის შეცდომაზე.

cron

┌ წუთი (0-59)
│ ┌ საათი (0-23)
│ │ ┌ დღე (1-31)
│ │ │ ┌ თვე (1-12)
│ │ │ │ ┌ კვირის დღე (0-6)
* * * * *  ბრძანება
გამოსახულება მნიშვნელობა
*/5 * * * * ყოველ 5 წუთში
0 2 * * * ყოველდღე 02:00-ზე
0 2 * * 0 კვირას 02:00-ზე
0 9 1 * * თვის პირველ დღეს 09:00-ზე

ბრძანებები: crontab -e (რედაქტირება), crontab -l (სია), crontab -r (ყველაფრის წაშლა). ყოველთვის გამოიყენე სრული ბილიკები და >> /path/log 2>&1, რადგან cron-ს მინიმალური გარემო აქვს.

11. რედაქტორები და ტერმინალის კლავიშები

nano

კლავიში მოქმედება
Ctrl+O, Enter შენახვა
Ctrl+X გასვლა
Ctrl+W ძებნა
Ctrl+K / Ctrl+U ხაზის ამოჭრა / ჩასმა

vim (მინიმუმი)

კლავიში მოქმედება
i ჩასწორების რეჟიმი
Esc ბრძანების რეჟიმი
:wq შენახვა და გასვლა
:q! გასვლა შენახვის გარეშე
/ტექსტი ძებნა

ტერმინალი

კლავიში მოქმედება
Tab ავტოდასრულება
Ctrl+C მიმდინარე ბრძანების შეწყვეტა
Ctrl+R ისტორიაში ძებნა
Ctrl+L ეკრანის გასუფთავება
Ctrl+A / Ctrl+E ხაზის დასაწყისი / ბოლო
!! წინა ბრძანების გამეორება (sudo !! sudo-თი)

სიტუაცია → ბრძანება

სიტუაცია ბრძანება
რა იკავებს დისკს? sudo du -h --max-depth=1 / | sort -h
ვინ უსმენს 80 პორტს? sudo ss -tlnp | grep :80
რომელი პროცესი ჭამს RAM-ს? ps aux --sort=-%mem პლუს head
სერვისი არ ამოდის, რატომ? systemctl status X და journalctl -u X -n 50
ფაილი სად არის? find / -name "ფაილი" 2>/dev/null
სად წერია ტექსტი კონფიგებში? grep -rn "ტექსტი" /etc
მფლობელი/უფლება ცუდია? ls -l, namei -l /გზა
საიტი ლოკალურად პასუხობს? curl -I http://localhost
რა შეიცვალა ბოლო საათში? find /etc -mmin -60
ვინ შემოვიდა SSH-ით? last, journalctl -u ssh
ბექაპი მთლიანია? sha256sum -c და tar -tzf
საათი არასწორია timedatectl, sudo chronyc makestep

საშიში ბრძანებები

ბრძანება რატომ ცუდია უსაფრთხო ალტერნატივა
rm -rf /გზა უკან დაბრუნება არ არის; გზაში space ან ცარიელი ცვლადი ყველაფერს წაშლის ჯერ ls იგივე გზაზე; rm -ri; trash-cli
chmod -R 777 ყველას აძლევს ყველაფერს კონკრეტული chmod/chown
dd of=/dev/... დისკის გადაწერა ჯერ lsblk, გადაამოწმე სამიზნე
crontab -r ყველა cron სამუშაო წაიშლება crontab -l > backup.cron ჯერ
> file ფაილს ანულებს >> ან ჯერ ბექაპი
kill -9 პროცესი ვერ გაასუფთავებს ჯერ kill -15
sudo გაუგებარ სკრიპტზე root-ით მავნე ბრძანება ჯერ წაიკითხე სკრიპტი

წესი

დესტრუქციული ბრძანების წინ ჯერ იგივე გზაზე გაუშვი უსაფრთხო ვარიანტი (ls, echo, --dry-run), შემდეგ რეალური.

გამოცადე ცოდნა

ბრძანებების ქვიზი ასევე ამოწმებს ამ გვერდის თემებს.