იტერატორები და კონტეინერები Python-ში¶

შესავალი¶

კონტეინერები არის ობიექტები, რომლებიც შეიცავენ სხვა ობიექტებს (მონაცემებს). იტერატორები კი საშუალებას გვაძლევენ ამ მონაცემებზე თანმიმდევრულად წვდომისთვის.

1. კონტეინერები (Containers)¶

რა არის კონტეინერი?¶

კონტეინერი არის ობიექტი, რომელიც ინახავს მონაცემთა კოლექციას. Python-ში ძირითადი კონტეინერებია:

List (სია) - შეცვლადი, დალაგებული
Tuple (tuple) - შეუცვლელი, დალაგებული
Set (სიმრავლე) - შეცვლადი, დაულაგებელი, უნიკალური ელემენტები
Dictionary (ლექსიკონი) - გასაღები-მნიშვნელობის წყვილები

მაგალითები¶

# List - სია
fruits = ['vashli', 'banani', 'atami', 'qurdzeni']
print(fruits[0])  # vashli

# Tuple
coordinates = (10, 20)
# coordinates[0] = 15  # შეცდომა! Tuple შეუცვლელია

# Set - უნიკალური ელემენტები
numbers = {1, 2, 3, 3, 4, 5, 5}
print(numbers)  # {1, 2, 3, 4, 5}

# Dictionary
student = {
    'name': 'Giorgi',
    'age': 20,
    'faculty': 'Informatika'
}
print(student['name'])  # Giorgi

პრაქტიკული მაგალითი: შეფასებების სისტემა¶

# სტუდენტების შეფასებები
grades = {
    'matematika': [85, 90, 78, 92],
    'fizika': [88, 76, 95, 89],
    'programireba': [95, 98, 91, 94]
}

# საშუალო შეფასების გამოთვლა
for subject, scores in grades.items():
    average = sum(scores) / len(scores)
    print(f"{subject}: sashualo {average:.1f}")

2. იტერაცია (Iteration)¶

რა არის იტერაცია?¶

იტერაცია არის პროცესი, როდესაც კონტეინერის ელემენტებს ერთ-ერთად გადავუყვებით.

for ციკლი - ძირითადი იტერაცია¶

# სიის იტერაცია
colors = ['witeli', 'lurji', 'mwvane', 'qviteli']

for color in colors:
    print(f"feri: {color}")

enumerate() - ინდექსით იტერაცია¶

# ინდექსების ჩვენება
words = ['gamarjoba', 'samqaro', 'Python', 'magaria']

for index, word in enumerate(words):
    print(f"{index + 1}. {word}")

# გამოტანა:
# 1. gamarjoba
# 2. samqaro
# 3. Python
# 4. magaria

zip() - რამდენიმე სიის პარალელური იტერაცია¶

# ორი სიის გაერთიანება
names = ['Nino', 'Dato', 'Mariam']
scores = [95, 87, 92]

for name, score in zip(names, scores):
    print(f"{name}: {score} qula")

3. იტერატორები (Iterators)¶

რა არის იტერატორი?¶

იტერატორი არის ობიექტი, რომელსაც შეუძლია თავისი ელემენტები ერთი-ერთის მიყოლებით დააბრუნოს.

iter() და next()¶

# სიის იტერატორის შექმნა
numbers = [1, 2, 3, 4, 5]
iterator = iter(numbers)

# ელემენტების ერთ-ერთის მიღება
print(next(iterator))  # 1
print(next(iterator))  # 2
print(next(iterator))  # 3

პრაქტიკული მაგალითი: ფაილის წაკითხვა¶

# ფაილის თითოეული ხაზი არის იტერატორი
# (მაგალითია - რეალურ ფაილზე ასე მუშაობთ)

# with open('teksti.txt', 'r', encoding='utf-8') as file:
#     for line in file:
#         print(line.strip())

# სიმულაცია:
lines = ['pirveli xazi', 'meore xazi', 'mesame xazi']
for line in lines:
    print(line)

4. range() - რიცხვების გენერატორი¶

range() გამოყენება¶

# 0-დან 5-მდე (5 არ შედის)
for i in range(5):
    print(i, end=' ')  # 0 1 2 3 4

print()

# 1-დან 10-მდე
for i in range(1, 11):
    print(i, end=' ')  # 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

print()

# ნაბიჯით 2
for i in range(0, 11, 2):
    print(i, end=' ')  # 0 2 4 6 8 10

პრაქტიკული მაგალითი: გამრავლების ტაბულა¶

# 7-ის გამრავლების ტაბულა
number = 7

print(f"gamravlebis tabula {number}-istvis:")
for i in range(1, 11):
    product = number * i
    print(f"{number} × {i} = {product}")

5. List Comprehension - სიის შექმნა ერთ ხაზში¶

ძირითადი სინტაქსი¶

# ჩვეულებრივი მეთოდი
squares = []
for x in range(10):
    squares.append(x ** 2)

# List Comprehension - მოკლე და ელეგანტური
squares = [x ** 2 for x in range(10)]
print(squares)  # [0, 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81]

პირობით (if)¶

# მხოლოდ ლუწი რიცხვები
even_numbers = [x for x in range(20) if x % 2 == 0]
print(even_numbers)  # [0, 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18]

# სიტყვები, რომლებიც იწყება 'გ'-თი
words = ['Giorgi', 'Mariam', 'Giga', 'Nino', 'Gvanca']
g_words = [word for word in words if word.startswith('G')]
print(g_words)  # ['Giorgi', 'Giga', 'Gvanca']

დიქშენერისთვის (Dictionary Comprehension)¶

# რიცხვები და მათი კვადრატები
squares_dict = {x: x**2 for x in range(1, 6)}
print(squares_dict)  # {1: 1, 2: 4, 3: 9, 4: 16, 5: 25}

6. პრაქტიკული ამოცანები¶

ამოცანა 1: საშუალო ტემპერატურა¶

# კვირის ტემპერატურები
temperatures = [23, 25, 22, 24, 26, 27, 25]
days = ['orshabati', 'samshabati', 'otxshabati', 'xutshabati', 
        'paraskevi', 'shabati', 'kvira']

# თითოეული დღის ტემპერატურა
for day, temp in zip(days, temperatures):
    print(f"{day}: {temp}°C")

# საშუალო ტემპერატურა
average = sum(temperatures) / len(temperatures)
print(f"\nsashualo temperatura: {average:.1f}°C")

# ცხელი დღეები (25°C-ზე მეტი)
hot_days = [day for day, temp in zip(days, temperatures) if temp > 25]
print(f"cxeli dgeebi: {', '.join(hot_days)}")

ამოცანა 2: პროდუქტების მენეჯმენტი¶

# პროდუქტების კატალოგი
products = [
    {'name': 'Laptopi', 'price': 1200, 'quantity': 5},
    {'name': 'Mausi', 'price': 25, 'quantity': 50},
    {'name': 'Klaviatura', 'price': 75, 'quantity': 30},
    {'name': 'Monitori', 'price': 300, 'quantity': 15},
]

# ყველა პროდუქტის ჩვენება
print("produqtebis sia:")
print("-" * 50)
for i, prod in enumerate(products, 1):
    print(f"{i}. {prod['name']:15} - {prod['price']:>6}₾ "
          f"(maragshi: {prod['quantity']})")

# მთლიანი ღირებულება
total = sum(p['price'] * p['quantity'] for p in products)
print(f"\nmtliani maragis ghirebuleba: {total}₾")

# ძვირი პროდუქტები (100₾-ზე მეტი)
expensive = [p['name'] for p in products if p['price'] > 100]
print(f"dzviri produqtebi: {', '.join(expensive)}")

ამოცანა 3: სტუდენტების რეიტინგი¶

# სტუდენტების შეფასებები
students = {
    'Giorgi': [85, 90, 88, 92],
    'Mariam': [95, 93, 97, 96],
    'Dato': [78, 82, 80, 85],
    'Nino': [88, 91, 89, 93]
}

# საშუალო ქულების გამოთვლა
averages = {}
for name, scores in students.items():
    avg = sum(scores) / len(scores)
    averages[name] = avg

# დალაგება საშუალო ქულის მიხედვით
sorted_students = sorted(averages.items(), key=lambda x: x[1], reverse=True)

print("studentebis reitingi:")
print("=" * 40)
for position, (name, score) in enumerate(sorted_students, 1):
    print(f"{position}. {name:10} - sashualo: {score:.2f}")

7. სავარჯიშოები თქვენთვის¶

სავარჯიშო 1: ლუწ-კენტი¶

შექმენით პროგრამა, რომელიც 1-დან 50-მდე რიცხვებს ორ სიაში გაყოფს: ლუწები და კენტები.

# თქვენი კოდი აქ
even = []
odd = []

for num in range(1, 51):
    if num % 2 == 0:
        even.append(num)
    else:
        odd.append(num)

print(f"Luwebi: {even}")
print(f"Kentebi: {odd}")

სავარჯიშო 2: წიგნების ბიბლიოთეკა¶

შექმენით წიგნების სია (dictionary-ებით), სადაც თითოეულ წიგნს ექნება სათაური, ავტორი და გვერდების რაოდენობა. იპოვეთ: - ყველაზე გრძელი წიგნი - წიგნები კონკრეტული ავტორის - წიგნების საშუალო სიგრძე

# თქვენი კოდი აქ
books = [
    {'title': 'Vefxistyaosani', 'author': 'Rustaveli', 'pages': 350},
    {'title': 'Didostatis Marjvena', 'author': 'Javaxishvili', 'pages': 520},
    {'title': 'Qaji Baia', 'author': 'Kazbegi', 'pages': 180}
]

# ყველაზე გრძელი წიგნი
longest = max(books, key=lambda b: b['pages'])
print(f"Qvelaze grdzeli: {longest['title']} - {longest['pages']} gverdi")

# საშუალო სიგრძე
avg_pages = sum(b['pages'] for b in books) / len(books)
print(f"Sashualo sigrdze: {avg_pages:.0f} gverdi")

სავარჯიშო 3: სავაჭრო კალათა¶

შექმენით სავაჭრო კალათის სიმულაცია: - დაამატეთ პროდუქტები კალათაში - გამოთვალეთ მთლიანი ფასი - გამოიყენეთ 10% ფასდაკლება 100₾-ზე მეტი შესყიდვისთვის

# თქვენი კოდი აქ
cart = []

cart.append({'name': 'Puri', 'price': 2})
cart.append({'name': 'Rdzis', 'price': 5})
cart.append({'name': 'Qveli', 'price': 3})

total = sum(item['price'] for item in cart)
print(f"Jamuri: {total}₾")

if total > 100:
    discount = total * 0.1
    final_price = total - discount
    print(f"Fasdakleba: {discount}₾")
    print(f"Gadasaxdeli: {final_price}₾")
else:
    print(f"Gadasaxdeli: {total}₾")

8. სასარგებლო რჩევები¶

for vs while: გამოიყენეთ for როდესაც იცით რამდენჯერ უნდა შეასრულოთ ციკლი, while - როდესაც პირობაზე არის დამოკიდებული.
List Comprehension: გამოიყენეთ მარტივი ოპერაციებისთვის, რთული ლოგიკისთვის ჩვეულებრივი for ციკლი უფრო გასაგებია.
enumerate(): როდესაც გჭირდებათ და ინდექსი და ელემენტი.
zip(): რამდენიმე სიის პარალელურად დამუშავებისთვის.
break და continue:
break - ციკლის შეჩერება
continue - მიმდინარე იტერაციის გამოტოვება

# break მაგალითი
for i in range(10):
    if i == 5:
        break
    print(i)  # დაბეჭდავს: 0, 1, 2, 3, 4

# continue მაგალითი
for i in range(5):
    if i == 2:
        continue
    print(i)  # დაბეჭდავს: 0, 1, 3, 4

დასკვნა¶

იტერატორები და კონტეინერები Python-ის ძირითადი კომპონენტებია. მათი კარგად ცოდნა გეხმარებათ: - ეფექტურად იმუშაოთ მონაცემებთან - დაწეროთ უფრო კომპაქტური და გასაგები კოდი - გამოიყენოთ Python-ის ძლიერი შესაძლებლობები

გახსოვდეთ: პრაქტიკა სრულყოფს! სცადეთ სხვადასხვა მაგალითები და შექმენით საკუთარი პროგრამები. 🚀